LTS: Nguyễn Bình Phương là gương mặt đặc biệt của văn chương đương đại, lặng lẽ, kiệm lời, gần như luôn đứng ngoài những ồn ào của văn đàn. Trong cái nhìn của nhà văn Phạm Ngọc Tiến, ông là “người đi vắng” ở các đám đông, nhưng lại hiện diện bền bỉ và khác biệt trong từng trang viết.

Nhà văn Nguyễn Bình Phương

Từ những kỷ niệm văn chương đầu thập niên 90, những cuộc thù tạc bạn bè đến dấu ấn của các tiểu thuyết giàu ám ảnh, chân dung Nguyễn Bình Phương hiện lên vừa gần gũi, vừa bí ẩn. Bài viết không tô vẽ, không dựng tượng, mà lần theo những chi tiết đời thường để nhận ra cốt cách sáng tạo của một cây bút có lối đi riêng...

Thật thì đến tận hôm nay, những gì về con người Nguyễn Bình Phương như tuổi tác, nhà cửa, gia đình, sở thích… tôi vẫn mù mờ, dù đã quen anh đến hơn hai chục năm có lẻ và gắn với nhau không ít kỷ niệm. Phương có lẽ là nhà văn hiếm hoi kiệm lời, lẩn mình, tránh mọi đám đông và giao tiếp thông thường, thậm chí nhiều lúc tôi nghĩ anh không hề có bạn. Tất nhiên là bạn văn.

Dạo mới quen Phương, tôi thấy anh hay đi cặp với Nguyễn Lương Ngọc, một tài năng thơ đoản mệnh vì tai nạn giao thông. Nguyễn Lương Ngọc là bạn đồng học viết văn Nguyễn Du khóa 4, một khóa sản sinh ra nhiều tài năng cho văn đàn đất nước. Bản thân Ngọc lúc bấy giờ đã nổi tiếng với những bài thơ rất riêng về thi pháp.

Thi thoảng, Nguyễn Bình Phương cũng có giao du với đám nhà văn kỳ cựu cả văn lẫn rượu như Trung Trung Đỉnh, Bảo Ninh... Bấy giờ vào đầu thập niên 90 thế kỷ trước, Phương còn độc thân và cư ngụ tại một căn hộ nhỏ tầng 4 ở khu Thành Công. Có lẽ đó là giai đoạn duy nhất Nguyễn Bình Phương sinh hoạt cởi mở theo cánh bợm nhậu. Đôi lần say, tôi được Phương đưa về tổ chim của anh. Lúc đó Phương chưa thật sự nổi danh, dù anh đã có các tiểu thuyết Bả giời, Vào cõi và Những đứa trẻ chết già.

Tiểu thuyết Những đứa trẻ chết già là một bước tiến vượt bậc của anh, nhưng chỉ được giới văn chương tiếp nhận dè dặt, đặc biệt là sự im tiếng của cánh phê bình. Cánh này chỉ khi Nguyễn Bình Phương thành danh với một loạt tiểu thuyết không lẫn vào ai thì họ mới ào ạt tiếp cận với đủ chủng loại lý luận gán vào, thậm chí là phong thánh cho tác giả một mình một ngựa một con đường này.

Tôi gặp Nguyễn Bình Phương khi anh đang làm biên tập viên Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân. Bấy giờ đầu những năm 90, không khí văn chương vui lắm, ngày nhậu nhộn nhịp, đêm về chong đèn cày cuốc. Bản thảo cứ ụn lên căng chật bàn viết. Cánh nhà văn đi đến đâu ào ạt đến đấy. Mâm rượu xôm trò đủ món cả ẩm thực lẫn văn vẻ. Bấy giờ văn đàn chịu ảnh hưởng của một loạt truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp và bộ ba tiểu thuyết giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam là Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Bến không chồng của Dương Hướng và Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường.

Ra đời sau thời điểm này, Những đứa trẻ chết già của Nguyễn Bình Phương lặng lẽ như chính con người anh. Nó không tạo ra một ngọn sóng nào đối với dư luận, song có điều ai đọc cuốn tiểu thuyết này cũng đều vì nể tác giả. Tôi nghiền ngẫm nó với sự say mê khám phá về một giọng tiểu thuyết chững chạc, một lối hành văn ma mị dẫn nhập đến quái đản.

Nói công bằng, tôi bị cuốn tiểu thuyết chinh phục hoàn toàn. Thứ văn huyền ảo sệt đậm tâm linh phương Đông với thủ pháp phân thân hồn ma bóng quỷ áp vào mọi nhân vật của Nguyễn Bình Phương luôn là cái đích tôi hướng đến trong sáng tác của mình sau này. Đặc biệt là tiểu thuyết Tàn đen đốm đỏ viết về thế giới vong hồn của tôi. Không ai khác chính Nguyễn Bình Phương là nguồn cơn, là nguyên cớ cho cuốn tiểu thuyết đó ra đời. Như một cái duyên.

Trại viết do Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân tổ chức ở Đại Lải năm 1994. Tôi ở một phòng không ai dám ở, bởi theo đồn đại phòng đó có ma. Tôi vốn là lính chiến, ngổ ngáo chẳng sợ hãi gì ma quỷ nên bất chấp. Nguyễn Lương Ngọc cũng là người mạnh mẽ, thấy thế cũng ở cùng. Được một tối, Ngọc lẳng lặng dọn đồ chuồn sang phòng khác không một lời giải thích. Phương thì khác, sáng tác của anh bất cứ trang văn nào cũng ma cũng hồn cũng mộng cũng mị, tôi từng nói đùa Phương cũng là một con ma sống lần mò chẳng có quy luật chi cả, bởi vậy nên anh dọn đến cùng phòng tôi.

Có điều chi đó rất bí hiểm khi tối tối, đích thân nhà văn Dương Duy Ngữ trại trưởng khóa ngoài cửa phòng tôi và giao cho Phương giám sát tôi rất chặt. Vậy mà một đêm không hiểu sao tôi lại lẳng lặng đi thẳng xuống hồ. Lúc đó tôi đã uống rượu say say. Chỉ láng máng nhớ có người rủ đi dạo ở hồ nước. Phương và anh Ngữ kịp tóm được tôi lôi lên khi tôi đã lội xuống nước ngang đầu gối.

Trưa sau, đang ngủ ở phòng, Phương ú ớ kêu không thành tiếng, người ríu lại, tay lần lần móc bằng hết các túi đưa ra đến tận đồng lẻ cuối cùng. Hóa ra trong giấc ngủ, Phương bị một đám trẻ con quây trói trấn lột tiền. Tỉnh lại, mặt Phương tái dại, bảo phòng này có ma thật anh ạ, đêm qua không kịp lôi anh lại thì anh đã bị ma dẫn dìm xuống hồ rồi, giờ anh đã tin là có cái thế giới ấy chưa. Hỏi ra đã lâu tại đây có người phụ nữ thắt cổ chết và chính khu nhà này từng có nhân viên bị mất con. Đến nước đó thì thằng tôi chuồn chuồn có cánh. Căn phòng sau này nhà sáng tác cũng bỏ, chỉ làm phòng chứa đồ.

Nhân chuyện đó, tự nhiên Phương bảo tôi, anh là lính trận sao anh không viết một cuốn tiểu thuyết về ma nhỉ, ma chiến tranh ý. Tôi bảo hồn ma, điên dại thì ai viết hay bằng chú được. Nói thế nhưng từ lúc đó tôi khôn nguôi nghĩ ngợi về gợi ý của Phương. Và một cốt truyện chiến tranh hình thành rất nhanh. Tôi bỏ luôn hơn trăm trang tiểu thuyết đang viết dở để chính thức đăng ký viết cái mới. Tiểu thuyết Tàn đen đốm đỏ được hoàn thành chỉ sau chừng 3 tháng. Chương cuối cùng tôi viết ở quán thịt chó Nhật Tân khi đang nhậu, nhưng sự câu thúc khiến tôi ngừng nhậu viết hối hả một mạch và ngay đêm đó tôi gõ cửa nhà Phương đưa tập bản thảo viết tay. Phương đọc và biên tập cũng rất nhanh.

Ngay trong năm 1994, Tàn đen đốm đỏ ra đời. Và đến giờ nó là cuốn sách hiếm hoi viết về thế giới vong hồn, thế giới do tôi tưởng tượng ra dành cho những người chết trận vô danh, không mồ, không mả, không tên, không tuổi, không hương, không khói, không được thừa nhận. Thẳm sâu tôi biết ơn Nguyễn Bình Phương đã giúp tôi không nhỏ để có được cuốn tiểu thuyết này.

Nguyễn Bình Phương xuất thân lính. Thi đậu Trường viết văn Nguyễn Du khóa 4, anh vẫn mang quân phục lính. Ra trường, chuyển về Đoàn kịch Quân đội và sau đó là Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân. Ở cương vị này, Nguyễn Bình Phương là “bà đỡ” cho nhiều nhà văn với mảng văn học chiến tranh.

Một ngày đẹp giời, Phương chuyển về Tạp chí Văn nghệ Quân đội, và chỉ ít thời gian sau, điều rất không ngờ với nhiều người là Nguyễn Bình Phương chững chạc ngồi vào ghế Tổng Biên tập Tạp chí. Hãy nhớ, Tổng Biên tập Tạp chí văn chương lừng danh này đều là những nhà văn nổi tiếng không ít người đeo hàm tướng và Nguyễn Bình Phương xứng đáng.

Sau Những đứa trẻ chết già, Phương tiếp tục cho ra đời một loạt tiểu thuyết cùng một phong cách không lẫn vào người khác như Người đi vắng, Thoạt kỳ thủy, Ngồi… và mới nhất là cuốn tiểu thuyết có số phận kỳ lạ Mình và họ, được Phương viết xong năm 2010, nhưng bị các nhà xuất bản trong nước từ chối in ấn và nó được xuất bản ở Mỹ dưới cái tên Xe lên xe xuống. Mãi đến năm 2014 nó mới được Nhà xuất bản Trẻ dũng cảm chấp nhận. Ngay lập tức, Mình và họ nhận được hoan nghênh hưởng ứng của giới văn chương và độc giả.

Có thể nói, về tư tưởng và nghệ thuật, đây là cuốn sách đỉnh cao của Nguyễn Bình Phương. Anh lấy nguyên cớ trận chiến biên giới với Trung Quốc năm 1979, 1984 để chuyển tải một thế giới con người Việt hiện đại, đa dạng và sinh động. Những con người dần mất đi cảm xúc trước các vấn đề cuộc sống kể cả cái ác.

Mình và họ được Hội Nhà văn Hà Nội bỏ phiếu tuyệt đối trao giải thưởng thường niên. Cũng rất khác biệt ở cuốn tiểu thuyết này khi nó được bạn đọc ở Mỹ tán thưởng, điều rất khó chấp nhận khi tác giả là một sĩ quan quân đội và thường thì rất ít tác phẩm trong nước được độc giả xứ Cờ hoa chào đón. Khác biệt nhưng tôi nghĩ không có gì là lạ, bởi đây đích thực là cuốn tiểu thuyết hay, là cuốn đỉnh của tiểu thuyết Việt vốn lâu nay bình lặng không xuất hiện những tác phẩm xứng tầm.

Những ai biết và chơi Nguyễn Bình Phương đều thấy ở con người này luôn có sự trầm tĩnh và suy lắng ở cả hành động lẫn hình thể. Khuôn mặt như thường trực đeo trên đó một nghĩ suy nào đó với cặp mắt nheo nheo tinh anh nhưng xa lạ với người đối diện. Phương rất ít khi đàm đạo, tâm sự với ai. Tôi chơi lâu nhưng thân thì không. Từ khi Phương về Văn nghệ Quân đội, chúng tôi không hề gặp lại, dù chẳng ít lần điện thoại hẹn nhau. Có lẽ mọi thứ về cuộc sống của Phương đều dành hết cho văn chương. Gia đình của Phương thì tôi chịu, không có bất cứ một thông tin nào.

Nói đến gia đình lại nhớ kỷ niệm của Nguyễn Bình Phương đúng hôm làm lễ cưới với Hoàng Tố Mai, ái nữ của nhà phê bình văn học Hoàng Ngọc Hiến. Hôm đó, Báo Văn nghệ Trẻ in truyện ngắn Đi của anh. Bạn bè trong lễ cưới đã cùng nhau ký vào trang có truyện ngắn để tặng vợ chồng Phương làm kỷ niệm...

Sau đó, tờ báo thất lạc không đến được tay chủ nhân. Hôm rồi, nhà thơ Nguyễn Thành Phong xác nhận đang cầm tờ báo đó. Trộm nghĩ, nay mai trong ngăn Nguyễn Bình Phương ở Bảo tàng Văn học, tờ báo đóxứng đáng cómột chỗ trang trọng và nólà một kỷ vật quý hiếm đầy ý nghĩa.

Dạo này, thấy thi thoảng Nguyễn Bình Phương xuất hiện ở một vài đám bạn bè. Tính Phương không thích đông người, chỉ chấp nhận nếu ngồi thì chừng vài ba người. Cũng lạ, một nhà văn không lấy Internet làm phương tiện giao tiếp cũng như tìm hiểu xã hội đương đại, không lấy bạn bè để san sẻ, nhưng tác phẩm của anh lại ăm ắp kiến thức của đời sống hiện đại. Một sự trải nghiệm có lẽ chỉ có ở một nhà văn có tầm.

Với tôi, Nguyễn Bình Phương luôn tạo ra những bất ngờ thú vị. Tỷ như khi nghe tin anh trúng Ban Chấp hành Hội nhà văn Việt Nam tôi mới ớ ra. Hóa ra Phương đã vào Hội Nhà văn từ bao giờ. Tôi cứ nghĩ Phương không thích hội hè, không thích cả quản lý, mà chỉ chuyên tâm làm văn chương. Thật thú vị người luôn đi vắng ở mọi đám đông văn đàn giờ lại ở nơi đông nhất với vị trí Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam.

Gặp lại Nguyễn Bình Phương ở lễ trao giải Hội Nhà văn Hà Nội hôm rồi, lại thêm một bất ngờ nữa với tôi. Phương soạn hẳn một diễn từ công phu và đọc nó trang trọng với sự xúc động của một người đoạt giải. Thái độ này là rất khác biệt với tính cách của anh. Nguyễn Bình Phương có lẽ là người duy nhất từ chối mọi sự vinh danh. Anh không có mặt trong hầu hết các cuộc ra mắt sách, từ chối những gì liên quan đến bề nổi của một nhà văn.

Có lẽ, ở giải thưởng này, Nguyễn Bình Phương đã được an ủi bởi số phận long đong của đứa con mình. Thế nên anh đã công khai chấp nhận nó. Điều đó thật xứng đáng. Mình và họ, tôi tin cuốn tiểu thuyết này nếu bước ra thế giới nó sẽ có một số phận oanh liệt với những gì nó đang có. Tôi tin, cũng như tin sau Bảo Ninh, Nguyễn Huy Thiệp..., Nguyễn Bình Phương sẽ là một nhà văn đưa văn học Việt ra được ngoài biên giới. Biết đâu những gì các nhà văn đàn anh không làm được thì Nguyễn Bình Phương có thể.

Tôi viết chân dung Nguyễn Bình Phương này từ 11 năm trước. Khi biết tôi viết về mình, Nguyễn Bình Phương giao hẹn, bác phải cho em đọc trước rồi mới được mang in đấy. Nói thế, nhưng có lẽ Nguyễn Bình Phương biết mình quá lời nên thanh minh, “để có chi tiết nào sai thì em sửa cho bác thôi chứ không có gì quan trọng cả”. Y hẹn tôi gửi bản thảo, nhưng mãi sau không thấy Nguyễn Bình Phương nói năng gì. Sau Tết năm ấy, tôi đưa tặng Phương báo và gặng hỏi “không thấy chú ý kiến gì nên anh cứ in đại”. Nguyễn Bình Phương tủm tỉm cười, buông ra một câu chẳng ăn nhập, “bác như con ma xó còn có gì để nói nữa”.

Nguyễn Bình Phương bây giờ đã ngoài tuổi lục tuần, cũng sắp mãn nhiệm chức danh Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Dù vậy, đang ở vị trí Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, Nguyễn Bình Phương đang phải kiêm nhiệm chức Tổng Biên tập Báo Văn Nghệ, và có lẽ khi rời Quân đội, chắc chắn anh sẽ đảm nhiệm chính thức chức vụ này. Tôi tin ở cương vị nào Nguyễn Bình Phương đều đủ khả năng làm tốt chức trách của mình.

Phạm Ngọc Tiến

Nguồn: Báo Văn Hóa