BẢO BÌNH

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Với hai mươi ba truyện ngắn, cùng đa dạng nhân vật ở mọi ngành nghề, tầng lớp, “Lửa và trái tim” đã thuyết phục người đọc về tính khách quan cho sự phản ánh đời sống-xã hội và cả tâm tư con người bằng sự khéo léo và linh hoạt của điểm nhìn ở ngôi kể thứ ba. Từ “Trăng phía sau đình”, “Về từ cõi khác”, “Mua văn bán chữ”, “Trên đồi cỏ tranh” hay “Mưa trái mùa”... mỗi câu chuyện là một lát cắt sinh động của đời sống, nơi mỗi người đều có số phận và lý tưởng của riêng mình. Và điều đáng nói, họ đều hướng về cộng đồng, hướng về sự phát triển bản thân trên nền tảng của đạo đức và sự cống hiến, điểm mà tôi trân trọng ở ngòi bút này.

Bìa tập truyện "Lửa và trái tim"

“Thiên chức của nhà văn cũng như những chức vụ cao quý khác là phải nâng đỡ những cái tốt để trong đời có nhiều công bằng và thương yêu hơn” - Thạch Lam

Truyện ngắn - một thể loại văn học vẽ lại sinh động bức tranh của đời sống - với nghệ thuật dẫn truyện, khả năng trần thuật cùng giọng điệu thuyết phục, nhà văn tái hiện thế giới, tái hiện hiện thực đời sống - xã hội bằng việc xây dựng nên những con người, thế giới nội tâm và câu chuyện của họ. Và có lẽ, tâm tư và trăn trở nhiều nhất trước khi cầm bút để viết một truyện ngắn, phải kể đến là sự chọn lựa nhân vật. Bởi, thông qua cốt truyện, nhân vật chính là hình tượng được nhà văn gởi gắm thông điệp. Đó là tư tưởng, tình cảm, là cái nhìn và thái độ trước cuộc đời của người nghệ sĩ.

Tôi biết Đặng Hoàng Thám đã lâu, đọc anh cũng nhiều. Vì cùng sinh hoạt ở Hội Nhà văn Thành phố Cần Thơ, nên mỗi khi anh xuất bản thì kệ sách nhà tôi lại thêm một người bạn mới. Và hôm nay có lẽ đủ duyên, nhận từ anh tập truyện ngắn “Lửa và trái tim” khi đang một ngày rảnh rỗi, tôi đọc liền một mạch. Khi tiếp nhận một tác phẩm văn học, đặc biệt là truyện ngắn, tôi thường bị cuốn bởi các giá trị điển hình được chứa đựng trong nó. Và không ngoại lệ với hôm nay, những thông điệp sâu sắc từ nhân vật văn học của Đặng Hoàng Thám đã khiến tôi mở laptop, nghệ thuật luôn có sức hút kỳ lạ là thế.

Mở đầu tập truyện là “Mùa xuân không cô đơn” với nhân vật Huệ - một cô giáo hãy còn trẻ - sau cái chết của Thiện, cô đã tình nguyện ra đảo với một vết thương tưởng chẳng bao giờ có thể lành. Thiện - chồng Huệ - là lính hải quân, anh đã hy sinh trong một trận bão khi cứu nạn các ngư dân. Huệ đến đảo, niềm vui mỗi ngày của cô là học trò, là những phút giây thư thả cùng biển cả. Và rồi Huệ đã gặp Thắng - một chàng kỹ sư “nhuốm chút phong trần”, đến đây bởi sự phân công của tổ chức - tình cảm giữa họ nảy nở, rồi đậm sâu với lời hứa: “...Em cho anh thay thế Thiện để chăm sóc cho em nhé!”, vết thương nơi Huệ dần liền sẹo. Tình tiết lôi cuốn xuất hiện, khi Thắng quyết định trở lại đất liền và cũng khuyến khích Huệ cùng về. Với Thắng thì “...không thể ở mãi nơi hòn đảo hẻo lánh này” bởi “Ở đây mình chẳng thể làm giàu được”. Mà Huệ thì đã yêu hòn đảo này mất rồi, nơi chồng cô từng đóng quân, nơi những học trò mỗi ngày ngóng đợi cô giáo của chúng, nơi tình người luôn mênh mông như nước biển. Thắng một mình về lại đất liền, và Huệ dẫu khắc khoải trong niềm khát khao hạnh phúc, vẫn quyết định bám biển bám đảo, cùng với những hoài nghi, suy tư về “Lòng người khó đoán”. Và Thắng sau hơn một năm rời đảo rồi cuối cùng cũng nhận ra giá trị của hạnh phúc đích thực. Khi anh xuất hiện trước mắt Huệ và kéo cô vào lòng thủ thỉ rằng “...Những ngày tháng xa em, anh nhận ra rằng cuộc sống của anh sẽ trở nên vô nghĩa, nhạt nhẽo, buồn tênh... Và anh đã quyết định sẽ sống với em suốt đời, dù bất cứ ở nơi nào, vùng núi cao hay đảo xa hoang vắng, anh vẫn luôn muốn ở bên em”. Và thế là “Mùa xuân đã trở về trên đảo.” Đây là kiểu truyện kết thúc có hậu theo môtip cổ tích, với ý nghĩa giáo dục về tình yêu biển đảo quê hương. Bởi trên cả sức mạnh của tình yêu đôi lứa là giá trị sống, là sự cống hiến của mỗi công dân trong công cuộc phát triển và bảo vệ đất nước. Phải chăng, nhà văn muốn gởi gắm niềm tin này đến với lớp trẻ? Tôi nghĩ vậy.

Với “Lửa và trái tim” - truyện ngắn được tác giả chọn sử dụng cho tên của tập truyện - đủ để thấy nhân vật nơi đây đã được nhà văn công phu, chăm chút đến thế nào? Và bạn sẽ không ngạc nhiên khi lật từng trang sách. Nơi bạn sẽ bắt gặp hình dáng của người lính cứu hỏa, sự can trường, dũng mãnh nơi họ khiến bạn không thể không cảm phục, yêu thương. “Long sinh ra trong một gia đình có truyền thống với ngành phòng cháy chữa cháy... chính hình ảnh của người cha tận tụy ấy đã truyền cảm hứng cho Long bước vào con đường này, tiếp tục sứ mệnh bảo vệ tính mạng và tài sản của nhân dân.”, giới thiệu nhân vật, tác giả đồng thời giới thiệu xuất thân, như sự khẳng định đầy tự hào về truyền thống gia đình, về những con người không ngại đương đầu gian khó vì bình yên của mọi người, mọi nhà. Long đã có người yêu, Mơ - một cô giáo Mầm non - họ đã lên kế hoạch cho một tổ ấm tương lai, “Tụi con hứa qua Tết sẽ cưới nhau đó mẹ!”, hạnh phúc tưởng đã rất gần.

Rồi trong một đêm khuya, “Có tin báo khẩn cấp một tòa chung cư cũ ở trung tâm thành phố đang bốc cháy dữ dội”, Long đã cùng đồng đội mình lao vào cơn lửa đỏ hung hãn, vật lộn với nó để cứu người. Khi Long “đang bế một đứa bé” và “dìu một cụ già” thì bất ngờ “một mảng trần bất ngờ đổ sập, chắn ngang lối đi” với “lửa khói phà phà ở phía sau... Không có nhiều thời gian, Long quyết định cởi áo bảo hộ của mình, che chắn cho đứa trẻ rồi ôm chặt nó vào lòng...”. Với tất cả sự cố gắng, “cả đội đã đưa được hai nạn nhân xuống đất an toàn”, nhưng với Long thì không may mắn, “Mặc dù được các y bác sĩ tận tình cứu chữa nhưng đại úy Long không qua khỏi”. Nhân vật Long là hình ảnh quả cảm của người lính cứu hỏa, là hình tượng về sự sẵn sàng hy sinh cho sứ mệnh cao đẹp “vì dân phục vụ”. Và Mơ - người yêu của Long - với niềm tin son sắt rằng “sẽ cưới nhanh thôi”, giờ thất thần trong giây phút biệt ly nghiệt ngã. May thay, tác giả đã mở ra cho họ một con đường, về sự tái sinh diệu kỳ trong mất mát, khi tạo nên một tình huống đầy lòng nhân ái, đó là cuộc gặp của hai người phụ nữ, khi mẹ Long tìm đến Mơ cùng kỷ vật mà anh để lại, đã mở ra một cái kết đẹp, giọt máu mà Long để lại. Câu chuyện kết thúc bằng thoáng suy nghĩ về một chàng lính cửu hỏa của hai mươi năm sau. Vừa thể hiện tính nhân văn, vừa khẳng định một quan điểm sống về sự tận hiến, cao đẹp và thiêng liêng.

Nhà phê bình văn học Bảo Bình

Và cuối tập truyện là “Cuối mùa gió”, một câu chuyện nhẹ nhàng về nhân tình thế sự, về phận người và cả về một loại hạnh phúc mà bạn chỉ được chạm vào khi xuất phát điểm phải là những thuần khiết của cảm xúc và chân thật yêu thương. Ta có hai nhân vật cho thông điệp này, Sơn và Nguyên. Sơn - một thầy giáo dạy văn với ngòi bút không chuyên - đã một lần đỗ vỡ và làm cha đơn thân, cũng là một người đàn ông lịch lãm khiến bao cô sinh viên ngây thơ ngoài kia rung động. Nguyên là một nhà văn với “...vẻ đẹp trang trọng, quý phái và có phần quyến rũ”. Đời Nguyên bi đát hơn, tác giả xây dựng nên một nhân vật với khá nhiều bi kịch, từ xuất thân đến những bước trưởng thành và trong cả hôn nhân... cha vốn là “Sư trụ trì”, mẹ thì là “một ni cô đã thí phát quy y”, vì động lòng trần nên cả hai hoàn tục, và đứa con như Nguyên đương nhiên không tránh khỏi ánh mắt nghi kỵ của người đời, buồn một nỗi khi Nguyên chào đời cũng là khi cô mồ côi mẹ. Lớn lên bên tình thương của cha, dù hoàn cảnh gà trống nuôi con trăm bề vất vả, Nguyên vẫn được ăn học tử tế rồi “có chồng như bao cô gái khác”. Nhưng biến cố ập đến không báo trước, Nguyên ngã cầu thang khi “cái thai tám tháng tuổi”, cú ngã đưa cô sang một trang đời khác. Buồn đau chưa bao giờ là đủ, giữ được mạng sống nhưng mất con, bị chồng và gia đình chồng hất hủi, bởi Nguyên “đã bị vô sinh sau lần phẫu thuật ấy”. Cô trở về bên cha, chăm sóc ông cho đến lúc mãn phần, “em đã ăn chay trường từ thuở đó”, như một sự tìm về tĩnh tâm. Có lẽ, những bi thương đó đã góp phần dẫn Nguyên đến với nghiệp văn chương, đến với “những bài thơ tình sâu lắng, những truyện ngắn lãng mạn, nhiều kịch tính về số phận con người...” và dẫn đến bên Sơn, như một định mệnh chăng? Paulo Coelho - một tiểu thuyết gia nổi tiếng người Brazil - đã từng nói “Nước mắt là những từ cần được viết ra.” Khi một tâm hồn với quá nhiều thương tích, việc chọn lựa ngòi bút như một sứ mệnh vậy, nó giúp họ giải phóng những ẩn ức, nói lên tiếng nói lòng mình bằng sự cảm thấu nhân sinh sâu sắc. Có lẽ vậy, mà tự ngàn xưa, người nghệ sĩ thường là những người có cuộc đời bất hạnh với những trái tim trầy trụa. “Cái khúc sau của cuộc đời mình, làm sao biết nó có hậu hay không?”, Đó là suy nghĩ của Sơn, của cả Nguyên. Nhưng Đặng Hoàng Thám đã cho “Cuối mùa gió” một cái kết đẹp, khi để Sơn nhận được thư Nguyên với những dòng tâm sự da diết, và “anh thì thầm... Nguyên! Anh sẽ tìm em dù chân trời góc biển!”. Và lúc nào cũng thế, cái kết có hậu luôn là cái kết vừa lòng người, nó thỏa khát vọng về hạnh phúc và quyền được hạnh phúc của những tâm hồn đồng điệu, những con người thiện lương, luôn biết vươn lên từ nghịch cảnh, và đặc biệt là biết sống “cho người và vì người”. Giá trị nhân đạo của tác phẩm cũng nhờ đó mà lan tỏa.

Với hai mươi ba truyện ngắn, cùng đa dạng nhân vật ở mọi ngành nghề, tầng lớp, “Lửa và trái tim” đã thuyết phục người đọc về tính khách quan cho sự phản ánh đời sống-xã hội và cả tâm tư con người bằng sự khéo léo và linh hoạt của điểm nhìn ở ngôi kể thứ ba. Từ “ Trăng phía sau đình”, “Về từ cõi khác”, “Mua văn bán chữ”, “Trên đồi cỏ tranh” hay “Mưa trái mùa”... mỗi câu chuyện là một lát cắt sinh động của đời sống, nơi mỗi người đều có số phận và lý tưởng của riêng mình. Và điều đáng nói, họ đều hướng về cộng đồng, hướng về sự phát triển bản thân trên nền tảng của đạo đức và sự cống hiến, điểm mà tôi trân trọng ở ngòi bút này.

Đặng Hoàng Thám - Hội viên Hội Nhà văn Cần Thơ - Quê  Mỏ Cày - Bến Tre, hiện sống và viết tại Cần Thơ. Anh còn có các bút danh: Hoàng Hoa, Anh Việt, Mai Lý... tác phẩm của anh phủ khắp các báo, tạp chí từ Trung ương đến địa phương, thế nên tên tuổi anh đã chẳng còn xa lạ với bạn đọc cả nước. Với năm đầu sách đã xuất bản cùng một số giải thưởng Văn học, Đặng Hoàng Thám đã khẳng định một bút lực dồi dào và một niềm đam mê chữ nghĩa đáng được ghi nhận.

Tiếc là nơi truyện ngắn Đặng Hoàng Thám, giọng kể khá êm đềm và nhân vật thì đơn tính, thiếu phần chiều sâu của xung đột nội tâm; và tình huống dẫu có éo le nhưng chưa đủ phần kịch tính   nên tất yếu chưa đủ độ nóng để nung người đọc trong đời sống của tác phẩm, nhất là với người đọc không đủ kiên nhẫn. Đây có lẽ là điểm đáng lưu ý nhất đối với một ngòi bút có bề dày như anh. Và tôi nghĩ, nếu giải quyết được vấn đề này, truyện ngắn Đặng Hoàng Thám sẽ lan tỏa mạnh hơn, và neo sâu hơn nơi lòng bạn đọc.

Tuy chưa đạt đến mức độ là những điển hình, song Đặng Hoàng Thám đã đa dạng và sinh động trong các loại hình nhân vật của mình. Và chính nơi đó, ta nhận ra ở nhà văn một quan điểm sống tốt đẹp, lý tưởng phụng sự cuộc đời, cũng như đề cao giá trị đạo đức làm người. Xét ở phương thức sáng tác, ngòi bút Đặng Hoàng Thám mang phong cách hiện thực xã hội chủ nghĩa, một tư tưởng hướng về cái đẹp dù đời sống có thăng trầm, nghiệt ngã. Như cách mà nhà văn Thạch Lam đã nói: “Thiên chức của nhà văn cũng như những chức vụ cao quý khác là phải nâng đỡ những cái tốt để trong đời có nhiều công bằng và thương yêu hơn”, đó cũng là lý do khiến tôi dừng lại để trò chuyện cùng nhân vật của anh.

Cần Thơ, 15/04/2026

B.B