LÊ NGỌC TÚ
(Chuyện về nhà văn, nhạc sĩ Vân An, “cây đại thụ” lặng lẽ bên Núi Bà Đen)

Ngày 10 tháng 9 năm 2005, trời Tây Ninh nắng chói chang. Hôm trước còn mưa sập sùi, vậy mà khi ông vĩnh viễn ra đi, trời như muốn dành tặng ông một ngày thật đẹp, viên mãn. Ông vừa tròn tám mươi tuổi. Trên giường bệnh, lần cuối cùng Nguyễn Quốc Việt và Nguyễn Đức Thiện đến thăm, ông không nói được nữa, chỉ cười. Nụ cười hiền lành, trầm tĩnh của một người đã đi hết hành trình văn chương và cách mạng, để lại phía sau những trang viết, những bài hát, và một tấm lòng trọng tình trọng nghĩa.

Nhà văn Vân An – tên thật Trần Vạn An – sinh ngày 10 tháng 3 năm 1925 tại thị trấn Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh. Là nhà văn đầu tiên của Tây Ninh được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam (1990), ông cũng là một nhạc sĩ, một cán bộ cách mạng, một người đa tài nhưng không bao giờ nhận mình là nhạc sĩ. Hơn tất cả, với đồng nghiệp và bạn đọc, ông là một "cây đại thụ" lặng lẽ, một chỗ dựa tinh thần cho những ai yêu văn chương ở vùng đất biên cương.

Nhà văn - nhạc sĩ Vân An.

Hành trình của Vân An là hành trình của một người cầm bút gắn bó máu thịt với cách mạng, với quê hương, với những điều bình dị mà thiêng liêng. Ông viết bằng trải nghiệm, bằng nỗi nhớ, bằng cả những giọt mồ hôi và nước mắt của thời kỳ "mười tám đôi mươi hăng lắm". Ông cũng viết trong những năm tháng xa quê tập kết, và trở về tiếp tục cống hiến cho đến những ngày cuối đời, khi chỉ còn có thể thơ thẩn vào ra trong căn nhà của mình, dở lại tập hồi ký viết dang dở.

Bài viết này, trong khuôn khổ tập sách "Cõi sách – Người văn", xin được khắc họa chân dung nhà văn Vân An theo hai mạch cảm xúc: Cõi sách – hành trình sáng tạo, những tác phẩm, những giải thưởng, những "chua ngọt đời văn"; và Người văn – nhân cách người cầm bút qua con mắt đồng nghiệp, bạn bè, và tình yêu văn chương suốt đời.

CÕI SÁCH

1.

Vân An sinh ra trong một gia đình nhà nho, nên "cái sự học hành với ông là rất cần thiết". Lớn lên một chút, ông được gia đình cho về Sài Gòn đi học, qua trường tư thục Chân Thanh rồi trường Nguyễn Văn Khuê. Nhưng khác với những thanh niên chỉ biết đèn sách, Trần Vạn An sớm hòa mình vào các cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp ngay giữa lòng Sài Gòn. Không phải bằng biểu tình, ông làm thơ, viết báo.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 cuốn ông vào dòng chảy lớn. Khi Pháp quay lại đánh chiếm, ông trở về Trảng Bàng, tham gia Thanh niên xung phong, rồi Vệ quốc đoàn. Ông kể: "Họ bảo mình làm tuyên huấn. Chẳng biết tuyên huấn là cái gì, họ bảo mình làm thơ được, viết văn được, viết kịch được... thì làm tuyên huấn được. Làm thơ đi, viết kịch đi, viết cả bài hát nữa để cánh văn nghệ nó diễn. Cứ ca ngợi kháng chiến nhiều vào, ca ngợi lòng yêu nước nhiều vào... thế là tuyên huấn đấy. Thế là mình làm. Làm được và làm tốt nữa. Năm ấy mình mới có mười tám đôi mươi. Hăng lắm."

Chính từ cái "hăng lắm" ấy, Vân An bắt đầu sự nghiệp văn chương của mình ngay trong khói lửa. Những sáng tác đầu tay gồm thơ và kịch: Phan Ngọc Diện, Túy Hoa, Thiên Thai, Giấc mộng mùa thu, Con thuyền lạc – những tác phẩm vừa thấm đẫm chất trữ tình vừa nóng hổi hơi thở kháng chiến.

2.

Năm 1948 là một mốc son trong đời Vân An với hai sự kiện lớn. Thứ nhất, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Thứ hai, ông đạt Giải Nhất cuộc thi văn chương kháng chiến Nam Bộ do Quân khu 9 tổ chức với truyện ngắn "Chim lồng".

Chim lồng kể về một chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tra tấn, nhốt vào xà lim. Anh như con chim trong lồng, tù đày đấy nhưng vẫn hướng ra bầu trời tự do, vẫn hy vọng một ngày nào đó thoát ra và tiếp tục cống hiến. Tác phẩm ngắn gọn nhưng ám ảnh, mang khát vọng tự do mãnh liệt. Giải thưởng ấy không chỉ khích lệ Vân An mà còn khẳng định: ông đã chính thức gắn đời mình với văn chương.

Ngay sau đó, trong kháng chiến chống Pháp, tiểu thuyết tình báo *2747* ra đời. Sách được Quân khu 9 in ngay, rồi được dựng thành kịch và diễn nhiều lần trên sân khấu kháng chiến ở Nam Bộ. *2747* không phải là một cuốn tiểu thuyết phản gián đơn thuần, mà là câu chuyện về sự dằn vặt của một thanh niên tư sản khi dấn thân theo cách mạng – có theo được hay không là cả một cuộc chiến đấu với chính mình. Đọc lại *2747* hôm nay, người ta vẫn thấy mới, vì nó chạm vào những trăn trở muôn thuở của con người trước lý tưởng và thực tế.

3.

Năm 1954, Vân An ra Bắc tập kết. Xa quê, xa vùng đất Trảng Bàng thân thương, ông dồn hết nỗi nhớ vào những trang văn xuôi. Đây là giai đoạn ông viết nhiều, viết khỏe, và có duyên với Nhà xuất bản Kim Đồng. Bốn tập sách về tuổi nhỏ đánh giặc của ông được in ở đây, và ông là một trong những người sớm nhất ở Tây Ninh được tặng Huy chương vì thế hệ trẻ.

Nhưng có lẽ tác phẩm đáng chú ý nhất giai đoạn này là tiểu thuyết "Bám đất" (1964). Tây Ninh là quê hương của đạo Cao Đài, một vùng đất có đặc thù tôn giáo riêng. Sống trên đất Bắc, thế mà Vân An đã viết một cuốn tiểu thuyết thấm đẫm chất Tây Ninh, khắc họa những ngày gian khổ của vùng đất xứ đạo một cách chân thực đến mức người đọc tưởng như ông đang sống ở đó, cùng ăn, cùng ở, cùng chiến đấu. Bám đất cũng là một tuyên ngôn về tình yêu quê hương: một tấc đất, một ly không rời.

Ngoài ra, còn có Lòng tin (tập truyện, 1959), Giữ súng mướn (1960), Lớn lên (tiểu thuyết), Truyện Vô Hương, Truyện Nguyễn Dũng, Một người có chồng tập kết, Những bước khởi đầu, Một truyện tâm tình... Hầu hết các nhân vật trong truyện Vân An giai đoạn này vẫn là những người nông dân kiên cường bám đất, bám làng, tham gia hoặc giúp đỡ kháng chiến.

4.

Đất nước thống nhất, Vân An trở về quê hương. Ông đảm nhận nhiều chức vụ: Phó Giám đốc Đài Phát thanh tỉnh, Trưởng ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng tỉnh, Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh, Tổng Biên tập Báo Tây Ninh. Công việc nào ông cũng hoàn thành, nhưng việc chẳng ai giao – viết văn – thì ông vẫn say sưa làm.

Năm 1978, tập truyện ngắn "Màn kịch khóc cười" ra mắt bạn đọc, được viết tiếp từ những ghi chép còn lại trong những ngày sống trên đất Bắc.

Năm 1986, ông hoàn thành tiểu thuyết "Sài Gòn 46" – một tác phẩm mang tính sử thi về Sài Gòn kiên cường trong những ngày đầu kháng chiến chống Pháp. Các nhân vật như Lan (Mê Linh), Ba Dương, Tư Nhỏ, Bác sĩ Nguyễn Văn Thinh... dưới ngòi bút của Vân An đã sống lại một thời hào hùng. Sách được Nhà xuất bản Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành năm 1986 (có tài liệu ghi 1988).

Năm 1988, khi cả miền Nam bước vào cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Tây Nam, Vân An cho ra đời tiểu thuyết "Họ là ai?". Đây được đánh giá là cuốn sách thành công nhất viết về chiến tranh biên giới Tây Nam chống Khmer Đỏ, một đề tài rất khó, và cho đến nay chưa ai "qua mặt" được Vân An. Tác phẩm không chỉ tố cáo tội ác của tập đoàn Pol Pot – Ieng Sary mà còn khắc họa nỗi thống khổ của người dân Campuchia, và tình cảm hòa quyện thắm thiết giữa người Việt và người Khmer anh em.

5.

Ít ai biết, Vân An còn có những đóng góp đáng kể cho văn học thiếu nhi. Tiêu biểu là tiểu thuyết "Người bạn nhỏ của trung tá Thomson" – viết về Đội thiếu niên anh hùng xã Đồng Khởi, huyện Dương Minh Châu. Bốn tập sách về tuổi nhỏ đánh giặc in ở Nhà xuất bản Kim Đồng thời kỳ tập kết đã chứng tỏ tình yêu và sự quan tâm của ông đối với thế hệ măng non. Ông được tặng Huy chương vì thế hệ trẻ sớm nhất tỉnh Tây Ninh.

6.

Ngoài văn và thơ, Vân An còn viết nhạc. Dù ông chưa bao giờ nhận mình là nhạc sĩ, nhưng có hai ca khúc của ông đã sống lâu trong lòng người dân Tây Ninh và cả những người lính.

"Chiến thắng Bùng Binh" viết cuối năm 1950, hành khúc ngắn gọn, sôi động, thể hiện niềm tự hào về trận thắng vang dội của Trung đoàn Đồng Nai tại Bùng Binh (xã Đôn Thuận, huyện Trảng Bàng). Bài hát được cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang Khu 7 rất yêu thích, và sau này trở thành nhạc hiệu của Đài Phát thanh Tây Ninh từ năm 1977, rồi Đài Phát thanh – Truyền hình Tây Ninh cho đến năm 1991 và tiếp tục được sử dụng, được hòa âm phối khí lại mang phong cách hiện đại.

"Về giữa đôi dòng sông vàng" – điệu valse chậm, giai điệu nhẹ nhàng, tình cảm. Bài hát ca ngợi hai dòng sông Vàm Cỏ Đông và sông Sài Gòn như hai dải lụa bao quanh đất mẹ, nhắc nhớ về thánh địa cách mạng miền Nam. Năm 1989, bài hát được dùng làm nhạc nền trong phim tài liệu nghệ thuật "Tây Ninh miền đất đỏ". Năm 2020, ca khúc được chọn trong tuyển tập karaoke "Tây Ninh tình yêu trong tôi".

Những bài hát của Vân An không cầu kỳ, nhưng dễ nhớ, dễ thuộc, thấm đẫm tình yêu quê hương và khí thế cách mạng. Đúng như nhận xét về kịch của ông: "Kịch Vân An, dễ nhớ, dễ thuộc, nhưng thuộc nằm lòng suốt gần sáu mươi năm nay thì cũng là kịch hiếm ở xứ Tây Ninh này."

7.

Sự nghiệp văn chương của Vân An được ghi nhận qua nhiều giải thưởng:

Giải nhất cuộc thi truyện ngắn kháng chiến do Phòng Chính trị Quân khu 9 tổ chức (1948) với truyện ngắn "Chim lồng".

Giải ba cuộc thi truyện ngắn của tạp chí Văn nghệ (1959) với truyện ngắn "Nghĩa vụ".

Giải nhì cuộc thi truyện ngắn của báo Sài Gòn Giải phóng (1995) với truyện ngắn "Về đồn làm việc".

Ông được kết nạp Hội Nhà văn Việt Nam năm 1990 – muộn so với sự nghiệp đồ sộ của mình, nhưng cũng đủ thấy cái "ngẫm sự văn chương có vẻ như mỏi mệt hơn". Dù vậy, như lời Nguyễn Đức Thiện: "Công việc có thể nghỉ ngơi, nhưng văn chương thì theo ông cho đến bây giờ."

NGƯỜI VĂN

1.

Trong hồi ức của những người đồng nghiệp, Vân An hiện lên là một người "sống rất nhân văn, trọng tình trọng nghĩa" (Đại tá Mười Thương – Phan Văn Điền, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân). Ở Tây Ninh, ai cũng biết ông là người "bặt thiệp giao du rộng rãi trong giới văn nghệ sĩ". Nhưng không phải thứ giao du xã giao, mà là sự chân tình, sẵn sàng giúp đỡ.

Nguyễn Quốc Đông – Chi hội nhạc sĩ Việt Nam tỉnh Tây Ninh – kể: Thời ông còn làm Tổng Biên tập báo Tây Ninh (khoảng 1980-1981), nghe tin Đông có bài hát về bầu cử Hội đồng nhân dân, chính ông thân hành sang lấy, tự chép tay đưa lên báo. "Một cử chỉ tôi nhớ mãi, rất cảm động, một con người đức hạnh. Ông luôn gần gũi với quần chúng."

Chiều chiều, nhóm bạn văn nghệ như nhạc sĩ Nguyễn Quốc Đông, nhà văn Duy Văn, nhạc sĩ Vĩnh Hiển, nhà thơ Lê Hữu Thuyền... thường ghé nhà ông. Trước sân nhà lúc nào cũng có sẵn bình rượu thuốc đãi anh em. Họ ngồi ở sảnh nhỏ trước nhà, làm vài ba ly rượu thuốc, đàm đạo chuyện văn nghệ. Nhờ ông, các nhạc sĩ trẻ Tây Ninh được giao lưu với những tên tuổi lớn: Xuân Hồng, Lư Nhất Vũ, Hoàng Hiệp, Nguyễn Văn Tý, Nguyễn Ngọc Thới... Chính Nguyễn Quốc Đông có lần cầm đàn guitar đệm cho nhạc sĩ Hoàng Hiệp hát "Phố tôi có một anh chàng".

2.

Năm 1983, Vân An có một ý tưởng thú vị: lập một quán thơ trên Núi Bà Đen. Chỉ là mái lá nhà sàn đơn sơ, nhưng là nơi anh em văn nghệ lui tới uống rượu, ngâm thơ, ca hát, giới thiệu tác phẩm mới trong không gian núi rừng xanh mát, thơ mộng. Tiếc rằng sau này quán thơ dừng hoạt động, nhưng cái ý tưởng "đưa văn chương lên núi" ấy cho thấy một tâm hồn lãng mạn, yêu cái đẹp và yêu sự gắn kết của Vân An.

3.

Những năm cuối đời, sức khỏe Vân An không còn tốt. Ông thơ thẩn vào ra trong căn nhà của mình, thỉnh thoảng lại dở tập hồi ký mới viết được chừng hơn mười trang, vẻ như tiếc nuối lắm. Có lần, Nguyễn Đức Thiện hỏi: "Chú còn đọc được không, để hôm nào cháu tặng chú mấy cuốn sách?" Vân An cười: "Viết không được nữa, nhưng còn đọc được."

Câu nói ấy như một lời trấn an và cũng như một tuyên ngôn: văn chương đã ngấm vào máu, đến hơi thở cuối cùng vẫn còn. Dù không thể cầm bút, nhưng ông vẫn muốn sống với sách, với chữ nghĩa. Đó là cõi sách của riêng ông – không gì có thể lấy đi được.

4.

Trong cuộc Hội thảo về nhà văn Vân An năm 2011, nữ sĩ Phan Phụng Văn, năm đó 81 tuổi, vẫn chưa lập gia đình, bày tỏ: "Vân An luôn luôn ngự trị trong tâm hồn tôi cả về nhân cách và tài năng." Một tình cảm đẹp, một sự tôn kính hiếm có. Dù đó có thể là một tình yêu đơn phương, nhưng nó cho thấy sức hút từ nhân cách của Vân An – một con người không chỉ hay chữ mà còn đẹp người.

Các nhà văn, nhà thơ Tây Ninh trong hội thảo đều đau đáu một niềm tiếc thương. Họ tiếc ông, tiếc những tác phẩm đang bị mai một, thất lạc. Mong muốn lớn nhất của gia đình và bạn văn là sau hội thảo, Hội Văn học Nghệ thuật Tây Ninh sẽ cố gắng sưu tầm, tái bản những tác phẩm của ông, để thế hệ sau được tiếp cận và học hỏi.

5.

Nguyễn Đức Thiện – người bạn thân thiết, người đã tổ chức sinh nhật 80 tuổi cho Vân An, đã làm một cuốn băng video toàn những bài hát của ông – viết: "Vĩnh biệt Vân An, có người đã hỏi: đến bao giờ Tây Ninh mới lại có được một nhà văn người Tây Ninh, vì ông là nhà văn Việt Nam hiếm hoi xuất thân từ đất Tây Ninh này. Riêng tôi, tôi mất một nơi để tâm sự khi có chuyện bận lòng về văn chương. Tiếc vô cùng."

"Mất một nơi để tâm sự" – có lẽ đó là cách nói chân thật và cảm động nhất về một người đồng nghiệp, một người anh, một người bạn. Vân An không chỉ là nhà văn, nhạc sĩ, nhà báo, nhà lãnh đạo; ông còn là một "chỗ dựa tinh thần" cho những ai yêu văn chương ở vùng đất biên cương.

KHÚC VĨ THANH:
"Trời đã cho ông viên mãn vào một ngày thật đẹp"

Nhà văn Vân An ra đi ngày 10 tháng 9 năm 2005, hưởng thọ 80 tuổi.

Hôm trước còn mưa sập sùi, nhưng ngày ông mất, trời nắng chói chang. Người viết bài tưởng niệm nghĩ: "Phải chăng trời đã cho ông viên mãn vào một ngày thật đẹp."

Ông đã có 55 năm tuổi Đảng, 55 năm gắn bó với văn chương kể từ giải thưởng "Chim lồng", và thực tế còn hơn thế. Ông đã để lại 12 tác phẩm văn xuôi (tiểu thuyết, truyện dài, tập truyện ngắn), cùng nhiều bài thơ, bài hát, vở kịch. Dù cuộc đời văn có lúc thăng trầm, có khi "văn chương mỏi mệt", nhưng ông chưa bao giờ rời bỏ.

Ngày nay, khi nhắc đến Tây Ninh trong văn học Việt Nam, người ta nhắc đến Vân An như một điểm sáng hiếm hoi. Ông là nhà văn gốc Tây Ninh đầu tiên và gần như duy nhất cho đến tận bây giờ (ba hội viên Hội Nhà văn Việt Nam còn lại ở Tây Ninh đều là người ngoại tỉnh). Nhưng hơn thế, Vân An còn là tấm gương về một người cầm bút sống hết mình với lý tưởng, với quê hương, với bạn bè, và với những trang sách.

Cõi sách của ông đã khép lại, nhưng người văn của ông vẫn còn đây, qua từng câu chuyện kể, qua nụ cười hiền lành cuối cùng, qua những chai rượu thuốc đãi bạn, qua quán thơ trên núi, qua nhạc hiệu Đài Phát thanh – Truyền hình Tây Ninh mỗi sáng, qua những trang sách cũ còn lưu giữ nơi thư viện hay trong tủ sách gia đình.

Như lời ông nói: "Viết không được nữa, nhưng còn đọc được." Xin được đọc ông, và nhớ ông – một nhà văn, nhạc sĩ của tình người và của đất Trảng Bàng – Tây Ninh.

-------

Tài liệu tham khảo:

• "Nhớ nhà văn Vân An – Nhân ngày giỗ đầu của anh" (Nguyễn Đức Thiện, vanchuongviet.org, 26/08/2006)
• Hội thảo về cuộc đời và sự nghiệp nhà văn Vân An (Tây Ninh, 5/11/2011)
• "Văn học Đông Nam bộ: Di sản và tiềm năng" (Phan Hoàng, 2023)
• "Nhớ nhà văn, nhạc sĩ Vân An" (Nguyễn Quốc Đông, Chi hội nhạc sĩ Việt Nam tỉnh Tây Ninh)
• Phụ lục tiểu sử và tác phẩm Vân An.