PHÙNG VĂN KHAI

Tổng Biên tập Văn nghệ Quân đội

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Tờ mờ sáng hôm sau, Duy Khán tỉnh dậy, thấy phòng thủ trường Hồ Phương sáng đèn bèn xuống sân chạy thể dục miệng hô một hai rất dõng dạc cốt để Hồ Phương nghe thấy. Sau đó anh tắm táp, quần áo tinh tươm sang phòng thủ trưởng. Nhà văn Hồ Phương nghiêm mặt nhìn Duy Khán từ đầu đến chân vẻ rất bực. Duy Khán bèn tỏ vẻ ăn năn nói: “Em đã dặn cái thằng dìu em về đừng báo cáo anh mà sao nó tấu anh sớm thế nhỉ?” Hồ Phương lúc đó không nhịn được cười chỉ vào ngực mình mắng: “Thằng dìu cậu đây này!” Vừa nói, nhà văn Hồ Phương vừa đưa chiếc chìa khóa xe đạp cho Duy Khán.

Nhà thơ Duy Khán (1934-1993)

Tạp chí Văn nghệ Quân đội trong các hoạt động chuẩn bị 70 năm ra số đầu tiên (01/1957 - 01/2027), khi họp bàn thực hiện cuốn Kỷ yếu với Nhà xuất bản Giáo dục vô số câu chuyện về đội ngũ văn nghệ sĩ nơi đây được đặt trên bàn biên tập. Nhiều câu chuyện như truyền kỳ của thế hệ trước khiến cánh nhà văn hôm nay vừa cảm phục các cụ vừa sôi nổi bàn tán, đánh giá, thậm chí phải cân nhắc khi đưa và Kỷ yếu. Người được bàn soạn nhiều nhất chính là nhà thơ Duy Khán. Ông không chỉ nổi tiếng với tác phẩm Tuổi thơ im lặng tái bản hàng chục lần, luôn có mặt trong nhiều bộ sách giáo khoa, đã trở thành thân thuộc với các cô bé, cậu bé khăn quàng đỏ mà trong đó nhiều mẩu chuyện như được chắt ra từ dân gian, cổ tích; đồng thời kỳ lạ ở chỗ, những chuyện đời thường của nhà thơ Duy Khán cũng từ lâu mang đẫm chất truyền kỳ hư hư thực thực cũng là một điều đặc biệt ở Văn nghệ Quân đội.

Các nhà văn ở Văn nghệ Quân đội, ai cũng mong muốn và được đi công tác tại quần đảo Trường Sa. Những năm đầu Đổi mới, dù đất nước rất khó khăn thì chúng ta vẫn luôn dành cho người chiến sĩ Trường Sa tốt nhất những gì có thể. Đặc biệt là đời sống tinh thần. Các chiến sĩ Trường Sa luôn được các đoàn Văn công trong đó có các nhà thơ tới tận các đảo nổi, đảo chìm múa hát và đọc thơ tại nơi nghìn trùng sóng vỗ. Duy Khán năm nào cũng xung phong đi Trường Sa và có cuộc đã trở thành truyền kỳ mà sau này kể lại chính anh cũng không tin nó lại diễn ra như vậy. Đó là một chuyến đi Trường Sa trong thập kỷ tám mươi nhà thơ Duy Khán đã bị bỏ quên trên đảo cũng vì cái tội ham đọc thơ cho chiến sĩ nghe. Đoàn công tác theo lịch trình đến giờ nhổ neo tìm mãi không thấy Duy Khán. Nhóm trên xuồng vào đảo khẳng định Duy Khán còn ở trên tàu vì một nhà thơ loẻo khoẻo lúc nào cũng nồng nặc hơi men rất có thể lúc sóng lớn bạc đầu đã lui lại đến điểm đảo sau bớt sóng mới lên xuồng. Mấy ai biết Duy Khán trong mọi điểm đảo đều nhanh như sóc nhảy xuống một góc xuồng như sợ người khác tranh mất phần còn khi lên đảo anh lại nhường cho mọi người thành ra ít người quan sát được anh. Đảo Trường Sa khi ấy đang xây dựng khắp nơi. Các chiến sĩ Công binh, chiến sĩ Hải quân trần trùng trục da cháy khét, tóc râu ngô lẫn vào đất cát như màu quần áo, màu da màu tóc của nhà thơ Duy Khán nên ông đã hòa lẫn vào các chiến sĩ mà đoàn công tác không tìm được. Khi tàu lớn chở đoàn đến điểm đảo khác cách đó gần trăm cây số mới phát hiện thiếu nhà thơ Duy Khán đã phải gọi điện xác minh mãi mới biết được ông nhà thơ vẫn đang mê mải đọc thơ cho bộ đội nghe dưới hầm hào. Khán giả của ông nhà thơ còn thêm mấy chú ỉn, bên cạnh mấy chú vện không hiểu sao đã tới chầu rìa bên mép hào càng khiến nhà thơ tưởng đây là một cánh rừng nào đó trên đất liền càng mê mải đọc. Đoàn công tác đành phải bỏ lại nhà thơ Duy Khán vài tháng sau có tàu đến tiếp vận nhu yếu phẩm loại tàu nhỏ như thuyền đánh cá Duy Khán mới đón được về đất liền.

Bìa Tổng tập Kỷ yếu và Tác phẩm

Nhà thơ Duy Khán chăm làm thơ đến mức tất cả các nhà văn nhà thơ ở Văn nghệ Quân đội thời của anh đều phải tự nhận thua Duy Khán. Anh còn khẳng định bài nào cũng là bài hay nhất. Duy Khán nói với lãnh đạo Văn nghệ Quân đội: “Việc lãnh đạo ai làm chẳng được. Làm thơ bài nào cũng hay chỉ Duy Khán mới làm được. Khổ nỗi ngày nào mình cũng đều có thơ hay. Văn chương phải như thế chứ”. Mọi người ai nấy cười vang.

Chuyện uống rượu với Duy Khán càng đáng kể, rất tương thích với khả năng thơ của anh. Rất nhiều lần, các nhà văn ở nhà số 4 đã phải đi tìm Duy Khán, đưa anh giữa lúc đêm hôm mưa gió từ ghế đá vườn hoa Hàng Đậu trở về căn phòng năm sáu mét vuông mà sáng hôm sau nhắc nhở anh, Duy Khán đều bảo: “Tớ đang định ở vườn hoa cho mát, tiết kiệm điện cho cơ quan, các cậu chẳng hiểu lại đưa tớ về”. Mọi người chỉ biết tủm tỉm cười. Có chuyện một hôm Duy Khán tuy quá chén, anh vẫn cố gắng dắt xe đạp được một nửa qua cổng rồi cứ thế nằm khoèo ngoắc một chân vào khung xe đạp ngủ ngon lành không biết có người tới gỡ Duy Khán đưa về phòng, còn xuống vác xe lên cất cẩn thận khóa lại cho anh. Trong lúc mơ màng, dường như Duy Khán đã ghé vào tai người dìu mình nói: “Ông đừng mách thủ trường Hồ Phương nhé”.

Tờ mờ sáng hôm sau, Duy Khán tỉnh dậy, thấy phòng thủ trường Hồ Phương sáng đèn bèn xuống sân chạy thể dục miệng hô một hai rất dõng dạc cốt để Hồ Phương nghe thấy. Sau đó anh tắm táp, quần áo tinh tươm sang phòng thủ trưởng. Nhà văn Hồ Phương nghiêm mặt nhìn Duy Khán từ đầu đến chân vẻ rất bực. Duy Khán bèn tỏ vẻ ăn năn nói: “Em đã dặn cái thằng dìu em về đừng báo cáo anh mà sao nó tấu anh sớm thế nhỉ?” Hồ Phương lúc đó không nhịn được cười chỉ vào ngực mình mắng: “Thằng dìu cậu đây này!” Vừa nói, nhà văn Hồ Phương vừa đưa chiếc chìa khóa xe đạp cho Duy Khán.

Nhà thơ Duy Khán đã để lại vô vàn câu chuyện như truyền kỳ với các đồng đội nhà số 4. Duy Khán đã làm vơi nhẹ mọi thứ rất dễ căng lên khi các cá tính dữ dội hội tụ ở nơi đây. Duy Khán hay cười như trẻ thơ mà anh cũng vô cùng hay khóc. Duy Khán có thể khóc trước bất cứ điều gì. Lần khóc cuối cùng của anh chính là khi cùng lúc Duy Khán nhận hai quyết định, quyết định nghỉ hưu và quyết định phân nhà, một căn hộ cấp bốn ba chục mét vuông ở Hải Phòng. Duy Khán vừa cười vừa khóc giàn giụa nước mắt bảo: “Đây là bài thơ đẹp nhất của đời tôi!”.

Nhà thơ Duy Khán là người rất gan góc. Có một cuộc Duy Khán cùng đoàn công tác lên biên cương phía Bắc khi tiếng súng còn chưa ngớt. Duy Khán đứng giữa chiến hào say sưa đọc thơ, từng câu chữ rút ruột gan giữa các chiến sĩ nơi bạt ngàn đá xám khét mùi đạn pháo. Anh trợ lý chính trị thấy nhà thơ say sưa quá, giọng đọc như hút hồn vang xa bèn đến sát bên Duy Khán nói: “Coi chừng nghe chú đọc thơ, pháo địch bên kia sông lại bắn sang bây giờ”. Duy Khán mặc kệ. Có lẽ nào lại không được đọc thơ nơi đất đai Tổ quốc của mình. Việc gì phải to với nhỏ. Người chiến sĩ và nhà thơ trong Duy Khán dường như đã hòa vào làm một trong từng câu thơ nơi đá xám biên cương.

Nhà thơ Duy Khán, anh đã đi xa. Lứa nhà văn 7X, 8X chúng tôi khi về Văn nghệ Quân đội chỉ có thể ngắm nhìn anh nơi bức ảnh trên tường và trò chuyện với anh trong các trang văn, bài thơ nhuốm màu thời gian vẫn đang xanh mướt mát. Nhưng nào có hề gì. Chiếc cổng sắt giản dị vẫn còn kia, nơi anh từng khoèo qua khung xe đạp đánh giấc nồng trong hơi men vương những câu thơ chiến trận. Hai gốc đại già trăm năm vươn trời xanh thả từng chùm hoa trắng vẫn còn kia gió rì rào kể chuyện văng vẳng tiếng hô thể dục một hai quanh chiếc sân gạch thềm nhà rêu phủ mà bây giờ người ở nơi đâu. Dấu mốc bảy mươi năm với các thế hệ nhà văn đến rồi đi, vào chiến trường để mở ra những trang văn, những khung trời hòa bình, giờ đây đa số họ đã hòa vào mây trắng. Một thế hệ mới đang bắt đầu. Những câu chuyện văn bút vẫn như những cây cầu nối miên man. Và, những câu chuyện văn chương về Duy Khán dường như luôn chứa đậm chất truyền kỳ chưa bao giờ dừng lại.

P.V.K