(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Tôi sinh hoạt cùng anh ở Hội thơ Nghệ Tĩnh tại TP.HCM & Hội viên Hội Nhà văn TP.HCM, đã được anh tặng hai tác phẩm thơ: Hoa trái cuối mùa, 99 Khúc tình thơ và tác phẩm văn Một dòng họ Học hành đỗ đạt và giàu lòng nhân ái. Kể từ năm 2004 đến nay, anh đã xuất bản 8 tác phẩm thơ và 4 tác phẩm văn. Thật đáng khâm phục và tự hào với bút lực phi thường và sự cần cù sáng tạo của anh.

Nhà văn, nhà thơ Phố Giang

Nhà văn, nhà thơ Phố Giang tên thật là Lê Khánh Chiên quê quán thuộc
Hương Sơn, Hà Tĩnh. Nơi có con sông Ngàn Phố là một nhánh của Sông La. Sông La được hình thành từ sự hợp lưu của sông Ngàn Sâu và sông Ngàn Phố tại bến Tam Soa (Đức Thọ), sau đó chảy khoảng 12-15km trước khi đổ vào sông Lam tại ngã ba Phủ. Anh lấy bút danh Phố Giang là hình tượng con sông quê xanh mát, tắm tưới cho con người, ruộng đồng, các vườn cây hoa quả quanh năm, thật thi vị. Anh năm nay thuộc U90 hơn tôi 18 tuổi, các cụ thường bảo “Nhất tuế vi huynh, thập tuế vi phụ”- nghĩa là hơn một tuổi gọi là anh, hơn 10 tuổi gọi là cha, chú. Nhưng ở Hội thơ gọi là anh cho nó...trẻ trung thơ văn vậy.

Quay lại tác phẩm văn Một dòng họ Học hành đỗ đạt và giàu lòng nhân ái, khổ 14.5x20.5cm dày 251 trang do nhà xuất bản Hội Nhà Văn quyết định xuất bản tháng 11.2025. Tác phẩm này là một tư liệu lịch sử  quý về dòng họ Lê (Hậu Lê), là hậu duệ của con cháu Vua Lê Lợi một triều đại nổi tiếng trong lịch sử nước ta; là một phần lịch sử phát triển của xã Sơn An nói riêng, Huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh và nước ta nói chung. Cuốn sách trải dài theo 25 đời của dòng họ Lê, Cụ tổ là Lê Hối, Hoàng Đế Lê Lợi thuộc đời thứ 4, đến đời tác giả Phố Giang là đời thứ 24. Cuốn sách đã trải dài theo 25 đời với 5 Chương  như sau:

I. Họ Lê Ngũ Chi ta dòng dõi nhà Hậu Lê

II. Đời nối đời học hành đỗ đạt

III. Ắp đầy nhân ái, chứa chan tình

IV. Họ Lê Ngũ Chi ta với Cách mạng Tháng Tám, hai cuộc kháng chiến chống Pháp, Mỹ và công cuộc dựng xây đất nước

V. Trang Văn học.

Tôi xin tóm lược phân tích một số nội dung của tác phẩm như sau:

1. Dòng họ Lê Ngũ Chi là dòng dõi nhà Hậu Lê: Qua đầu mục của tác phẩm cũng thấy được xuất xứ của một dòng họ nhà Hậu Lê trước thời Lê Lợi xưng Hoàng Đế (Ngày 7-2-1418). Cụ tổ là Lê Hối ở Kiên Thọ, Ngọc Lạc, Thanh Hóa; Sau khi Lê Lợi lên ngôi Hoàng Đế, cụ được tôn làm Khải Tổ Hoàng Đế. Cụ Lê Hối sinh được một người con trai là cụ Lê Đinh, cụ Lê Đinh có 2 con trai là cụ Lê Tòng và Lê Khoáng, Lê Tòng mất sớm không có con. Cụ Lê Khoáng có 3 người con trai là Lê Học, Lê Trừ, Lê Lợi. Lê Lợi là người có chí lớn, đầy mưu lược và lòng căm thù giặc Minh nên quyết không đội trời chung với quân giặc. Sau khi phất cờ khởi nghĩa, Lê lợi tự xưng là Bình Định Vương truyền hịch kêu gọi quân dân một lòng quyết tâm khởi nghĩa đánh giặc Minh xâm lược. Trải qua cuộc trường kỳ kháng chiến 10 năm gian khổ đã giành thắng lợi vào tháng Một năm 1428, nước ta thoát khỏi ách đô hộ của nhà Minh. Lê Lợi lên ngôi vua với hiệu là
Lê Thái Tổ mở ra một trang lịch sử đáng tự hào của đất nước. Đất nước đổi tên từ Đại Ngu (thời Hồ Quý Ly) thành Đại Việt (tên từ thời Lý Thái Tổ).

Tiếp theo vào đời thứ 9, cụ Lê Duy Cần vào định cư ở Quỳnh Lưu Nghệ An. Tiếp theo Cụ Lê Bật đời thứ 12 di cư vào xóm Cồn làng Xuân Trì, Hương Sơn, Hà Tĩnh. Tiếp theo bốn vị con trai của cụ Lê Phúc Xuân (đời thứ 15) lập nên tên họ là Lê Đại tôn. Tiếp theo đến cụ Lê Nguyễn Lệ (đời thứ 19) lập nên dòng họ Lê Ngũ chi phát triển thành dòng họ lớn nổi tiếng vùng Hương Sơn, Hà Tĩnh và cả nước trong các giai đoạn lịch sử của đất nước  từ cuối thế kỷ 18 đến nay.

2. Dòng họ Lê Ngũ Chi với truyền thống học hành, đậu đạt khoa bảng, đồng thời sống nhân ái, nghĩa tình với lòng yêu nước thương dân qua các thời kỳ lịch sử của đất nước đến nay:

Chi tiết dòng họ Lê Ngũ Chi bắt đầu từ Cụ tổ Lê Nguyễn Lệ (cuối Thế kỷ 18) ở vùng Hương Sơn - Hà Tĩnh; Một dòng họ nổi tiếng với học hành và thi cử: từ đời 20 đến đời 23 có Cụ Phó bảng là Lê Kinh Thiển (đời 23), 4 vị đậu cử nhân là: cụ Lê Kinh Tế (đời 20), cụ Lê Kinh Hạp, cụ Lê Kinh Tuấn (đời 21), cụ Lê Kinh Y (đời 22); có 6 vị đậu tú tài là cụ: Lê Doãn Đức (đời 20), Lê Khánh Trạch (đời 21), Lê Khánh Giản, Lê Khánh Áng, Lê Sĩ Trưng (đời 22), Lê Kinh Ba (đời 23). Còn sau năm 1945 có nhiều cụ là
Cử nhân, kỹ sư, Tiến sĩ, có người được phong Giáo sư, Phó Giáo sư, hiệu trưởng
Trường Đại học. Có nhiều cụ tham gia hoạt động cách mạng từ thuở con sơ khai trước năm 1930, nhiều cụ sau này là Sĩ quan Đại tá Quân đội.

Về quê hương theo nhà văn Phố Giang, dòng họ Lê có 2 vị Thành hoàng của làng là Ngài Lê Bật (đời thứ 12) là người di cư từ Quỳnh Lưu đến Hương Sơn lập nên họ
Lê Đại tôn và Ngài Lê Kinh Tế (đời 20). Ngài Lê Bật ở ẩn không ra làm quan, ông dạy học và bốc thuốc chữa bệnh cứu người, ông là người đức độ, thương người nghèo, có nhiều đóng góp cho làng xã nên được dân làng kính trọng.

Ngài Lê Kinh Tế sinh năm 1792, đậu Tú tài năm 1813 ra làm quan nhiều địa phương trong nước, chức quan cuối cùng của ông Khâm sai Án sát tỉnh Bình Thuận. Ngài là người thông minh, sắc sảo, tài ba hơn người nhưng rất trung hậu, đạo đức, thương dân. Trong nếp sống và xử thế công việc cũng như ở đời, ngài luôn luôn gương mẫu, giữ mình, một mặt là bởi đạo làm người, mặt khác lấy đó làm gương cho con cháu...Tuy làm quan xa quê hương, nhưng ngài vẫn luôn quan tâm đến quê nhà, ông cùng quan chức ở Huyện giải quyết những vụ tranh chấp đất đai ở xã, thu xếp ổn thỏa tạo nên cuộc sống thanh bình yên vui cho mọi nhà. Với phẩm chất như vậy nên sau khi ông mất, dân làng giáp Liên Trì xây đền tên là Tiên Đạt Phúc Thân để thờ phụng ngài và 2 vị khác những người đã tạo nhiều phúc đức cho dân làng.

Trong sự nghiệp tiền khởi nghĩa trước năm 1945 và hai cuộc kháng chiến chống Pháp, Mỹ cũng như sau năm 1975 dòng họ Lê Ngũ Chi cũng đóng góp nhiều nhà hoạt động, nhiều sĩ quan cấp cao cho Đảng, quân đội như ông Lê Khánh Du, Lê Kinh Phố,
Lê Kinh Dy, Lê Khắc Thiền, Lê Khánh Tạo, Lê Kinh Phì, Lê Khánh Khang. Lê Khánh Cận, Lê Khánh Căn, Lê Kinh Duệ… Trong đó nổi lên cuộc đời cống hiến của các vị tiền bối:

Ông Lê Khánh Du, nhà cách mạng lão thành, Đảng viên Đảng Cộng sản đầu tiên của làng Xuân Trì; Ông Lê Kinh Phố, vị Bí thư đầu tiên của Chi bộ đảng
Xuân Trì;

Ông Lê Khánh Tạo, một chiến sĩ Cộng sản kiên cường, ông là Tỉnh ủy viên Thủ Dầu Một, thường vụ Thành ủy Sài Gòn- Chợ Lớn. Sau này bị giặc bắt đày ra Côn Đảo và hy sinh trong tù năm 1962. Vì có nhiều thành tích hoạt động cách mạng ông được Tỉnh ủy Bình Dương đặt tên cho một con đường ở Thủ Dầu Một - Đường Lê Chí Dân;

Ông Lê Kinh Dỵ một nhà hoạt động cách mạnh kỳ cựu, ông được Nhà nước tặng thưởng nhiều huân chương, huy chương;

Ông Lê Kinh Phì, từ một chiến sĩ Cộng sản Miền Đông Nam Bộ đến Hiệu trưởng Trường Đại học Thương nghiệp, ông được Nhà nước tặng thưởng nhiều huân chương, huy chương cao quý;

Đại tá Lê Khắc Thiền, một trong những người lãnh đạo cướp chính quyền Huyện Hương Sơn năm 1945, một Bác sĩ rất giỏi sau quá trình hoạt động cách mạng, ông làm Viện trưởng Viện Quân Y 103, Viện trưởng Bệnh viện quân đội108, Quyền Viện trưởng Bệnh viện Hữu nghị Việt - Xô, Viện trưởng Viện nghiên cứu Đông y;

Giáo sư Lê Kinh Duệ, con chim đầu đàn của nghành da liễu Việt Nam, ông không chỉ là một thầy thuốc giỏi, chuyên gia đầu nghành mà còn là một nhà chiến lược trong lĩnh vực Y tế;

Đại tá Lê Khánh Khang, một nhà hoạt động cách mạng tiền khởi nghĩa, sau này ông là Hiệu trưởng Trường sĩ quan hậu cần, Cục trưởng Cục chăn nuôi Bộ Nông trường, Cục trưởng Cục kiến thiết cơ bản Bộ Lâm nghiệp;

Đại tá Lê Khánh Ty, một sĩ quan tài ba, sau này ông là giảng viên tại Học viện chính trị, rồi công tác tại Bộ quốc phòng;

Giáo sư Lê Khánh Bằng, một chuyên gia nổi tiếng về giáo dục học, ông đã có nhiều sách báo chuyên đề về khoa học giáo dục. Ông là giáo sư đã có nhiều đóng góp cho nền giáo dục nước nhà và đã được nhà nước tặng nhiều huân, huy chương cao quý;

Phó Giáo sư Lê Khánh Trai, một nhà Dược học, ông đã có công trong việc biên soạn nhiều tài liệu trong giảng dạy, nghiên cứu về Y học và đã và đã được nhà nước tặng nhiều huân, huy chương;

Ông Lê Khánh Căn, chiến sĩ cách mạng tiền khởi nghĩa, nhà báo cao cấp, và được nhà nước tặng nhiều huân, huy chương. Vợ ông là Nghệ sĩ ưu tú Tân Nhân, một giọng hát trong trẻo mượt mà nổi tiếng trong nhiều thập kỷ;

Kỹ sư Lê Khánh Cư, một công binh tài ba trong nghành chế tạo vũ khí. Ông có công trong việc nghiên cứu tạo ra gang giòn để làm vỏ lựu đạn, khi nổ tạo ra sát thương lớn;

Giáo sư Tiến sĩ khoa học Lê Khánh Châu, nhà khoa học Toán-Lý danh tiếng. Ông hiện là giảng viên Đại học tại Đức, nhưng giảng dạy cho nhiều trường Đại học ở Mỹ và Châu Âu. Ông có nhiều công trình nghiên cứu khoa học nổi tiếng và được người Mỹ đưa vào tập Danh nhân khoa học thế giới.

3.Về trang Văn học:

Theo nhà văn Phố Giang dòng họ Lê Ngũ Chi là dòng họ yêu văn thơ, nhiều người xem văn học nghệ thuật là một nhu cầu không thể thiếu trong đời sống hàng ngày. Từ xưa đến nay có nhiều người làm thơ viết văn, có người thành nhà thơ, nhà văn có những tác phẩm hay để lại cho đời sau đây:

Cụ Hương Đình Lê Kinh Tế: Cụ không để lại tập thơ hay bài thơ nói là của cụ chỉ trừ bài thơ họa thơ của Uy viễn Tướng Công Nguyễn Công Trứ làm nhân dịp sinh nhật thứ 70 do Giáo sư Hoàng Xuân Hãn tìm thấy trong Thư viện ở Paris năm 1977;

Cụ Xuân Đình Lê Kinh Hạp: Cụ làm khá nhiều thơ, cả chữ Hán lẫn chữ Nôm tuy nhiên không để lại tập thơ nào mà con cháu chỉ nhớ và thuộc lòng Bài thơ Xuân đình huấn ca thể lục bát, bài thơ dài khoảng 130 câu răn dạy con cháu lý lẽ sống, đối nhân xử thế ở đời, tình nghĩa với ông bà tổ tiên, làng xóm quê hương bản quán. Ông không để lại của nả vàng bạc gì nhiều mà khuyên con cháu thuộc vần bài thơ này truyền đời này qua đời khác. Thật tuyệt vời.

Bác sĩ Lê Khánh Đồng: Bác sĩ làm thơ từ phong trào thơ mới (1930- 1945), ông không để lại tập thơ nào mà chỉ truyền miệng mấy bài thơ như Vịnh con ong, Vịnh cái cối xay;

Bác sĩ Lê Khắc Thiền: Bác sĩ làm thơ từ phong trào thơ mới. Bác sĩ có thơ in trong tuyển tập Thơ kháng chiến thời kỳ chống Pháp;

Nhà báo, nhà thơ Lê Khánh Chi: Ông là con trai bác sĩ Lê Khánh Đồng, nhà báo, nhà văn. Trong lĩnh vực văn học ông sáng tác cả thơ và văn xuôi, tác giả Phổ Giang có trích mấy bài thơ nói về quê hương, dòng họ, sông Ngàn Phố.

Nhà thơ, nhà văn Phố Giang: Cuộc đời của cậu bé Lê Khánh Chiên cũng trải qua nhiều cung bậc gian lao, khổ ải, sự nỗ lực bản thân, sự dạy dỗ của cha mẹ và ảnh hưởng truyền thống hiếu học của dòng tộc, quê hương. Vì ông thuộc thành phần gia đình trung lưu khi Cải cách ruộng đất, sau khi đã có kết quả thi đại học nếu phiếu thẩm tra lý lịch của UBND xã không đồng ý thì ông sẽ không được vào đại học. Nhưng thật may mắn là ông đã vượt qua nhờ sự giúp đỡ của dòng tộc làng quê. Ông học Đại học Thủy lợi Điện Lực nay là Đại học Thủy lợi. Do kết quả học giỏi nên khi ông ra trường đã được giữ lại làm Giảng viên giảng dạy ở đấy nhiều năm. Năm 1971 được điều về Viện Quy hoạch Thủy lợi Hà Nội. Sau năm 1975 được cấp trên điều động làm Chuyên gia Thủy lợi ở Nam Bộ. Vì có thành tích xuất sắc trong sự nghiệp Thủy lợi nên ông đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động. Tôi hiểu rằng người được tặng thưởng
Huân chương Lao động là người rất xuất sắc trong lĩnh vực nghề nghiệp của mình và có nhiều thành tích trong công tác, đem lại lợi ích to lớn cho Nhà nước, cho đơn vị, cộng đồng và là tấm gương sáng để mọi người noi theo. Sau khi về hưu hơn 20 năm, với năng khiếu và lòng yêu thơ văn, với truyền thống lâu đời của dòng tộc, ông đã xuất bản 8 tập thơ và 4 tác phẩm văn, ngoài ra còn có nhiều tác phẩm in chung. Một con số đáng kính nể và trân trọng sự cần cù sáng tạo của nhà thơ, nhà văn độ tuổi U90. Những tập thơ ông viết về tình yêu quê hương đất nước, tình yêu cha mẹ anh em dòng tộc, làng quê và đặc biệt là tình yêu đôi lứa. Những tác phẩm văn của ông là những tập truyện ngắn, tùy bút chắt lọc từ cuộc đời gian lao, cần cù, học tập, tu dưỡng của ông, của dòng tộc, anh em, bạn hữu mà ra đời. Những tác phẩm đó đi qua các giai đoạn lịch sử của đất nước, quê hương, dòng tộc. Ông cũng ca ngợi quê hương tổ tiên, dòng tộc đã sinh ra ông với tấm lòng ngưỡng mộ và tự hào, địa danh Hương Sơn nói riêng Hà Tĩnh nói chung là đất địa linh nhân kiệt bao đời.

Trong sinh hoạt Hội, tôi cảm nhận ông là con người mang dáng dấp tư chất của “Thầy đồ xứ Nghệ”. Tính ông nhẹ nhàng, điềm đạm, khi góp ý về thơ cho lớp hậu sinh như tôi, ông đã nhận xét, bổ sung thật chí lý sâu sắc như phong cách ông qua bao năm làm thầy đồ, chuyên gia. Phẩm chất đó thật đáng quý biết bao.

4. Thay cho lời kết: Gấp lại tác phẩm “Một dòng họ Học hành đỗ đạt và giàu lòng nhân ái” của tác gỉả Phố Giang là một tư liệu lịch sử quý giá cho dòng họ toát lên truyền thống hiếu học, khuyến học của quê hương, của dòng họ Hậu Lê từ đời này qua đời khác. Đó là sự cần mẫn, thông minh, dám nghĩ dám làm, đó là lòng yêu nước thương nòi, sự giúp đỡ người trong dòng tộc, làng quê để vượt qua những khó khăn, gian lao cuộc đời. Trên nền tảng ấy đã có nhiều người đậu khoa bảng cao và cống hiến cho đất nước sau khi Hoàng đế Lê Lợi lập nên nhà Hậu Lê, thời Nhà Nguyễn, thời tiền khởi nghĩa, thời sau Cách mạng tháng tám 1945 và kháng chiến chống Pháp 1945-1954, thời kháng chiến chống Mỹ 1954-1975 giải phóng Miền Nam thống nhất đất nước đến thời hiện nay. Ở thời nào cũng toát lên truyền thống hiếu học, truyền thống yêu nước, yêu quê hương của họ Lê nói chung và dòng tộc Lê Ngũ Chi nói riêng. Bao quát trong đó từ bậc tổ tiên cho đến hậu duệ, con cháu luôn lấy điều nhân nghĩa làm lẽ sống, đây là gốc của đạo đức người yêu nước, yêu dòng tộc, yêu quê hương.

Và một điều nữa, tuy cuốn sách viết về một dòng họ qua các thời kỳ từ Thế kỷ 15 đến giờ nhưng có giá trị lớn cho mọi người về ý thức vươn lên trong học hành, về lòng nhân ái, yêu nước, về trách nhiệm của một công dân, về đạo đức làm người... Vì vậy cuốn sách có giá trị nhân văn và tính giáo dục, khuyến học cao.

Đúng như cổ nhân thường nói “Thầy giáo già, con hát trẻ”, thầy già thì nhiều kinh nghiệm, phương pháp hay để truyền thụ kiến thức cho trò...Với nhà văn Phố Giang anh gốc là thầy giáo, sau này là chuyên gia về Thủy lợi. Thật khâm phục, kính trọng sự nghiệp và những tác phẩm thơ văn chan chứa tình người của anh.

TP.HCM tháng 6.2026

Nguyễn Xuân Hương