Khi thế giới ồn ào, thơ lắng lại. Khi thế giới phẳng, thơ tạo thêm độ sâu. Khi người ta mải miết đo lường giá trị bằng lượt xem, bằng lượng like, thơ âm thầm giữ lại sự sang trọng của những điều chỉ đo được bằng nhịp tim.

Tôi xin phép được bắt đầu tiểu luận này từ một điều rất nhỏ. Một câu thơ, khi được viết ra, không hề biết nó sẽ đi đâu. Nó có thể nằm im trong cuốn sổ tay, lạc giữa một tập bản thảo chưa kịp in, hoặc bất ngờ được ai đó đọc lên trong một buổi chiều nhiều gió. Nhưng có lẽ, điều kỳ lạ nhất là: nó vẫn tìm được cách để tồn tại, như hạt bụi nhỏ trong trí nhớ của người khác. Và có lẽ, chỉ vì vậy mà chúng ta vẫn còn ở đây - để nói về thơ, giữa một thế giới đang cuộn tròn trong dữ liệu, nhanh hơn cảm xúc và ngắn hơn một câu lục bát.

Thơ hôm nay cần phải như thế nào?

Đó là một câu hỏi vẫn vọng lên giữa thời đại của công nghệ. Thơ hôm nay cần hiện đại hơn, dữ dội hơn, hay... bán chạy hơn? Ta không có câu trả lời. Ta chỉ nghĩ rằng, thơ - giống như hơi thở - không có nhiệm vụ trở nên hợp thời, mà chỉ cần trung thực với nhịp sống của con người. Thơ không chỉ là cách ta diễn đạt thế giới, mà còn là cách thế giới tự hé lộ qua một con người đang run lên trước nó. Đó là khoảnh khắc lý trí cúi đầu trước một cảm xúc chưa gọi được tên. Người viết không đi tìm chân lý, chỉ tìm một rung động chưa kịp thành lời.

Tôi tin, dù thời đại có thay đổi, con người vẫn sẽ cần đến thơ - không phải để trang trí cho đời sống, mà để giữ cho đời sống còn một vùng sáng bên trong. Khi ngôn ngữ trở nên mệt mỏi vì phải phục vụ, thì thơ chính là nơi nó được nghỉ ngơi.

Thơ khiến ta nhận ra trong cuộc sống vốn đầy biến động và dữ liệu này, vẫn còn có chỗ cho cái đẹp, cho sự im lặng, cho một nỗi xúc động vô cớ... - Ảnh minh họa: Pexels

Tôi luôn thấy thú vị ở chỗ: mỗi thời đại lại đòi hỏi thơ trả lời một câu hỏi khác. Thế hệ trước hỏi: “Thơ để làm gì?” Thế hệ sau hỏi: “Thơ còn ai đọc không?” Còn bây giờ, tôi nghĩ chúng ta chỉ nên hỏi: “Thơ còn khiến ta dừng lại không?” Bởi đôi khi, chỉ một nhịp dừng của con người cũng đủ để thơ làm được điều mà những diễn ngôn nhân văn dài rộng chưa chắc chạm tới.

Nhiều khi tôi tự hỏi: vì sao con người vẫn còn cần đến thơ, giữa vô số phương tiện biểu đạt khác - ảnh, video, podcast, mạng xã hội...? Có lẽ vì thơ vẫn giữ được sự bí ẩn. Mỗi câu thơ là một khoảng trống, và trong khoảng trống ấy, người đọc có thể tự nghe chính mình. Thơ không cố nói hết, vì nó biết: những gì không nói được mới là thứ ở lại lâu nhất.

Nếu ai đó cho rằng thơ là một thứ xa xỉ, tôi nghĩ họ đúng - nhưng là một thứ xa xỉ cần thiết. Như khi ta đi dưới trời mưa, biết là sẽ ướt, nhưng vẫn không mở ô, chỉ vì muốn nghe mùi đất thật hơn. Thơ khiến ta dám chậm lại, dám cảm, dám vụng về giữa một thế giới đang tự động hóa mọi thứ, kể cả cảm xúc.

Có người nói thơ bây giờ phải gắn với công nghệ, với dữ liệu, với trí tuệ nhân tạo. Tôi không phản đối. Nhưng tôi nghĩ, ở bất cứ nơi đâu, thơ vẫn cần một thứ không thay đổi: sự rung động của con người.

Tôi tin, thơ đương đại Việt Nam đang đứng ở một giao lộ rất thú vị: vừa có ký ức, vừa có công nghệ; vừa mang tinh thần dân tộc, vừa đối thoại được với thế giới. Mỗi nhà thơ là một kênh tần số riêng - người thì truyền sóng bằng hoài niệm, người bằng khát vọng, người bằng giễu nhại, người bằng im lặng. Và nhờ thế, diện mạo thơ Việt hôm nay trở nên đa thanh, không cần một “chủ lưu” nào vẫn có thể cùng tạo ra dòng chảy.

Tôi không nghĩ thơ cần một tấm bản đồ mới. Thơ chỉ cần một người dám “lạc đường” theo nghĩa một cú ngoặt của cảm xúc, một bước chệch khỏi khuôn thước, và một chút can đảm để thử một hướng đi chưa quen thuộc. Thơ, trong phần việc âm thầm của mình, không chỉ dẫn đường, mà còn mở cửa sổ cho gió vào.

Nhà thơ, trong sáng tạo của mình không chỉ bảo tồn di sản chữ nghĩa, mà còn đang thử thách chính giới hạn của ngôn ngữ ấy bằng cách đặt câu hỏi: liệu thơ có thể đi xa hơn nghĩa của từ không?

Và nếu có ai hỏi tôi, thơ trong thế kỷ này nên đi đâu, tôi sẽ nói: thơ không đi đâu cả - thơ chỉ ngồi lại, giữa muôn tiếng bước chân, để lắng nghe thế giới đang tự kể chuyện bằng vô số ngôn ngữ. Khi ai đó ngừng nói, thơ bắt đầu cất tiếng.

Mọi diễn ngôn trong xã hội hiện đại đều cần tương tác và có dữ liệu đo lường. Thơ không cần điều đó. Nó không sống nhờ hồi âm.

Nó lặng lẽ nằm trong ngăn bàn ai đó, trong hộp thư chưa mở, trên một mảnh giấy bay qua cánh đồng hoang và vẫn sống. Không vì được nhớ. Mà vì có mặt đúng lúc ai đó cần thấy rằng mình chưa bị chai sạn bởi cuộc sống hiện đại thực dụng.

Thơ là ánh sáng phát ra từ một căn phòng không có ai ngoài chính nó. Và trong ánh sáng ấy có thể ai đó đi qua, không nói, không gõ cửa, chỉ lặng lẽ đứng lại một giây. Một giây thôi đủ để không đi tiếp như một kẻ đã mất hết khả năng cảm nhận. Bởi vì trong thế giới này, mọi thứ đang bị tính bằng phản ứng: bao nhiêu lượt xem, bao nhiêu người “thả tim”, bao nhiêu phần trăm tương tác mỗi phút. Ngôn ngữ bị đẩy vào dây chuyền phản xạ. Lời nói trở thành công cụ. Câu chữ trở thành sản phẩm. Nhưng thơ là thứ từ chối bị đo đạc. Nó không phát sáng theo thuật toán. Nó không lan truyền vì phù hợp. Nó chỉ hiện ra như một vệt sáng nhỏ lướt qua giấc mơ ai đó, rồi biến mất. Khi người ta mệt vì sống giữa quá nhiều tiếng nói, thơ là vệt lặng còn sót lại trong tâm trí, nơi không ai chen vào được.

Thơ không cần phải là cái đẹp. Nó chỉ cần còn hơi ấm. Nó chỉ cần giữ một nhịp lặng như tim đập dưới tầng ngôn ngữ. Và nếu không ai đọc, không ai giữ, không ai gọi tên... Nó vẫn ở đó như người gác cổng cuối cùng cho cảm xúc chưa thành hình.

Có thể một người sẽ đi qua, nhìn thấy một câu thơ viết dở trên vách cũ, và không hiểu.

Nhưng lòng họ sẽ bất chợt dội lên một điều gì mơ hồ như ánh mắt người thân đã mất. Và họ không đi tiếp như cũ nữa. Vì thơ - ngay cả khi không ai đáp lại - vẫn là cách một con người giữ cho mình không bị xóa hoàn toàn khỏi cảm giác rằng đã từng yêu. Đã từng run rẩy. Đã từng cần một câu để giữ mình lại trong đời sống.

Người viết không biết điều ấy. Họ không đứng đó. Họ đã đi, đã tan, đã quên. Nhưng một phần của họ, phần từng run rẩy mà đặt bút, đã ở lại. Trong tờ giấy bay. Trong dòng chữ nghiêng. Trong ánh sáng không cần người nhìn.

Thơ, vì thế, không chỉ là thông điệp. Nó giống như tiếng thở dài của một bài hát không có người hát, chỉ còn dư âm của một ai đã sống. Trong một thế giới của tốc độ, của tối ưu hóa, của công cụ, của đo lường, thơ trở nên vô dụng. Nhưng chính sự vô dụng đó là dấu hiệu rằng: cái sống động vẫn chưa bị biến thành cơ chế. Cái run rẩy vẫn chưa bị bọc trong nhựa. Cái đau đớn vẫn chưa bị chỉnh sửa bằng các bộ lọc. Đó là phẩm giá cuối cùng của cái đẹp không cần in, không cần hiểu, chỉ cần được viết đúng lúc - trước khi người viết mất đi khả năng cảm thấy mình còn tồn tại.

Điều mong manh được giữ lại

Người ta thường tưởng: làm thơ là để nói ra điều mình nghĩ. Nhưng không. Làm thơ là để nói ra điều không thể nghĩ được bằng cách nào khác. Một câu thơ đôi khi là chỗ cuối cùng mà một con người còn giữ lại để không biến mất khỏi chính mình.

Trong một thế giới của công nghệ mà mà ở đó ngôn ngữ trở thành công cụ thao túng, thơ là nơi con chữ không bị sai khiến. Không bị bán. Không bị dựng thành ý đồ. Chỉ là một thứ cần hiện ra như người ta cần rưng rưng. Và vì vậy, nó yếu ớt. Nó không giành được sân khấu. Nó không có hàng trăm lượt chia sẻ. Nó không được ai dẫn lại như châm ngôn. Nhưng nó tồn tại như một vệt máu khô trong lòng áo cũ.

Không kêu đau. Không chứng minh. Không cần chữa. Chỉ để nhắc: đã từng có một vết thương không được chặn đỡ. Câu thơ là vết lặng không có tay ai chìa ra. Không có tiếng “ừ” đáp lại. Không có vai để tựa vào. Nó là sự đơn độc tuyệt đối nhưng không đầu hàng. Là nơi cảm xúc bị dồn đến tận cùng không thể gào, không thể khóc, không thể kể, chỉ còn bật ra trong hình hài lặng lẽ của một hình ảnh chưa ai hiểu. Ta viết không phải để được hiểu. Ta viết vì nếu không viết thì sẽ không còn gì để giữ lại phần biết đau trong ta.

Người ta vẫn sống được mà không cần thơ. Nhưng những người từng suýt biến mất mới biết một câu thơ không phải là nghệ thuật mà là lối thoát thầm lặng khỏi vực sâu.

Một câu thơ, đôi khi, không sinh ra để ai đó hiểu. Mà để một ai đó, ở đâu đó, không tan hoàn toàn trong cái không thể hiểu nổi là đời sống. Có thể không ai đọc. Có thể không ai nghe. Nhưng giữa một thế giới bão hòa tín hiệu, thơ là một cử chỉ nguyên thủy - như vết rạch đầu tiên của con người lên vách đá - không để lưu danh, mà để khẳng định: ta đã hiện diện ở đây, trong nỗi cô đơn này, và ta đã không im lặng. Câu thơ không chỉ là biểu tượng của cái đẹp mà còn là tàn tích cuối cùng của cảm xúc chưa bị làm phẳng.

Và chính điều đó là lý do để thơ còn được viết ra. Không phải vì thế giới còn cần đến thơ. Mà vì chính khi tất cả lý do đã tan rã, một câu thơ vẫn tiếp tục thở như một khe sáng giữa hai mảng đời đã đóng băng.

Thơ không chỉ đánh thức, không chỉ cứu rỗi, mà trong một thế giới nơi cảm xúc bị thu nhỏ thành biểu tượng, nơi đau đớn được mô tả bằng sticker, nơi cái chết cũng bị livestream, thì một câu thơ được viết chỉ để không bị xóa là chứng tích của việc khước từ sự câm lặng.

Có thể rồi mọi câu chữ sẽ tan. Có thể rồi chính người viết cũng không còn nhớ vì sao mình viết. Có thể trang giấy ấy sẽ mục nát trong một ngăn kéo cũ, hoặc bay đi giữa một trận gió không ai gọi tên. Nhưng cái còn lại không phải là bài thơ mà là khoảnh khắc người viết đã ngồi xuống chỉ để giữ cho điều mong manh nhất trong mình không tan hoàn toàn vào thế giới đang dày đặc những thứ “cần thiết”.

Đó là phần còn lại của cái đẹp. Không vang vọng . Không cần lặp lại. Không cần lưu giữ. Nhưng vẫn lặng lẽ hiện ra, như tàn hương cuối trên bệ cửa, như ánh lân tinh sót lại sau một giấc mơ không ai tin.

Và nếu có ai tình cờ bắt gặp thì nếu có hỏi: “Ai viết?”, hoặc “Viết cho ai?”, có thể sẽ không cần trả lời. Chỉ cần cúi đầu, như một vĩ thanh không dành để khép lại, mà để giữ cho khoảng trống không bị khóa kín.

Xin cảm ơn tất cả những người vẫn yêu thơ, không phải vì thơ “cần” được yêu, mà vì trong tình yêu ấy, con người được trở lại với chính giọng nói sâu thẳm nhất của mình - giọng nói không cần micro, không cần nền tảng, chỉ cần một trái tim còn biết ngân lên trước một vẻ đẹp chưa kịp được diễn giải.

Xin cảm ơn những người vẫn đọc thơ, không phải vì thơ cần được đọc, mà vì trong hành động ấy, con người được trở lại với phần tinh tế nhất của mình - phần biết im lặng, biết mỉm cười, và biết rằng có những điều đẹp nhất trên đời không sinh ra để phục vụ điều gì, ngoài việc làm trái tim rung động.

Nguyễn Tiến Thanh

Nguồn: Báo Văn Nghệ