BÙI PHAN THẢO

Đôi khi những ý nghĩ lóe lên lúc guitarist Châu Đăng Khoa ngồi trầm tư nơi góc quán, bên ly cà phê; ông giữ lại, ngắm nhìn chúng, trao cho chúng một số phận trong hành trang chữ nghĩa của ông.

Không chỉ là một guitarist hàng đầu Việt Nam, nhạc sĩ Châu Đăng Khoa còn là một cây bút đa tài. Ông đã xuất bản hai tập thơ (Eo óc cung bậc, 2015; Lúc guitar ngủ, 2019) và một số truyện ngắn đăng trên các báo, nay sắp ra mắt bạn đọc một số thi phẩm: Giấu hoa trong cỏ, Lác đác đời vui…

Chân dung nhà thơ – guitarist Châu Đăng Khoa.

Nén mình, tạo sức bật cho người đọc

Truyện ngắn Châu Đăng Khoa nhuốm màu lãng đãng, chất thơ bàng bạc và nhiều truyện đẫm chất triết lý phương Đông cùng không gian mờ ảo, nhân vật sống giữa thiên nhiên, kỳ hoa dị thảo hay trong cõi người chật chội, chớp mắt nhân gian và biến ảo cùng ngôn từ cùng lối tư duy mạch lạc trí huệ… Còn thơ của ông, cũng không kém phần đa dạng, từ những góc nhìn diễu nhại về những khía cạnh đời sống đến luận giải về những bất toàn bằng ngôn ngữ đặc trưng, chất riêng của Châu Đăng Khoa không lẫn lộn người khác. Ông nhìn cuộc sống, nhìn tình yêu, nói đến cuộc sống, tình yêu bằng 6 dây guitar trên 10 ngón tay tài hoa và một tâm hồn nghệ sĩ, bằng cái cười và cả sự lặng im, lặng im đến nỗi nghe từng sóng âm dội lên lúc câu chữ hiện hình lên trang giấy.

Nhà thơ, nhà nghiên cứu văn học Nhật Chiêu nhận xét: “Thơ Khoa là những “giọt đắng” của đời đang “chìm lên” trong một ngôn ngữ xoáy lốc. “Chìm lên” là cách nói của Khoa. Thử hình dung ta ném một hòn cuội vào nước. Có gì đó đang chìm lên và lan tỏa. Đó là trò chơi của ta và nước. Cũng như thế, đây là trò chơi của Khoa và thơ”.  

Bìa tập thơ “Eo óc cung bậc” và tập thơ “Lúc guitar ngủ”

Nhà thơ Nguyễn Liên Châu, người bạn thân của Châu Đăng Khoa, nói rằng: “Nhạc của Khoa trùng vi biểu cảm nên khó hát. Thơ của Khoa ngồn ngộn xúc cảm nên khó đọc. Khoa luôn nén mình, tạo sức bật cho người đọc - người nghe tự òa vỡ. Sự đồng cảm lên đỉnh sau cuộc thấm giọng. Thơ Khoa luôn là những ca từ buộc người đọc tự hát”.

Đẩy suy tưởng đến tận cùng

Với tôi, là người em thân thiết của ông, tôi cảm nhận rõ thơ Châu Đăng Khoa có sắc màu hiện đại, ngôn ngữ mới mẻ, cấu tứ độc đáo, thi ảnh đẹp, giàu liên tưởng… Ông thường đẩy đến tận cùng những suy tưởng để thông điệp bật lên, để thơ như khắc khảm trên từng phiến đá sau những miệt mài, mê đắm, hoang mang. Đôi khi những ý nghĩ lóe lên lúc ông ngồi trầm tư một mình nơi góc quán, bên ly cà phê sớm chiều; ông giữ lại, ngắm nhìn chúng, trao cho chúng một số phận trong hành trang chữ nghĩa của ông.

Đời người nặng nhọc, đời nghệ sĩ tài hoa nào mà chẳng lao đao nên đôi khi những câu thơ không gọt giũa nhẵn nhụi mà xù xì, gai góc: “Ngày ngắn/ đời nhăn/ ủi hoài không phẳng”; “Chưa xếp giống loài nào/ thú lạ/ ai cũng nói vậy/ nó xếp đời nó vào xó”; “Lá vàng đã từng xanh/ dẫu xanh hay vàng/ vẫn mật hương bất tận/ đời người đau hơn“…

Qua tư duy của Châu Đăng Khoa, ngữ nghĩa được làm mới, cho dù đó là ngôn ngữ đời thường của dân Sài Gòn rặt như ông: “Lụm cái bông”, “đứt bóng”, “minh mông”, “khựi tiếng guitar tòa loe”… Ông biết chắc mình sẽ đi đến tận cùng: “cây guitar không cô độc/ âm nhạc lên trời xòe đôi cánh trắng/ như cánh cò thôi”.

Ở nơi khởi đầu của một guitarist lừng danh là bến sông Bình Đông với bụi ô rô nơi chàng thiếu niên ngồi tập đàn từ sáng sớm đến chiều tối, đến trọn cuộc đời nhìn lại vẫn buốt gió sông trong chiều đã “thu thu xưa”:

“Một vốc ngậm ngùi bến sông cũ/ nắng chiều thăm thẳm xưa xưa thu” (Sống sót tiếng đàn)

Có phải chăng vì những buổi chiều thẳm sâu đó đã khiến Châu Đăng Khoa với 6 dây huyễn hoặc, với 7 nốt nhạc Tây phương đầy biến ảo và buồn:

“Ném nốt Si xuống thung lũng

lòng sân không nghe vọng âm

đạp nốt La rớt về hẻm núi

tiếng thét vang nội thương thùng đàn

nốt Mi ngoái nhìn tìm quá khứ

nụ hôn đầu chìm lỉm biển trần gian

nốt Fa vấp té vườn miểng chai

giấc mơ hài hòa lòi xương gãy sụm

bụm hai tay phía sau

nốt Sol sợ són nước sơn đời

bò đến cội bồ đề

nốt Re bỗng nhiên quên hết

dúi tay bản ngã

nốt Do vùng vẫy

bản ngã cầm không biết ném đâu

bảy âm thả trôi đồng cỏ

nhạc lẫy lừng bên kia nguyên sơ

mọi sự khởi đầu từ rất nhỏ

mà khởi đi đâu ... (Đi đâu)

Tiếng đàn đồng vọng cùng thơ

Cũng tiếng đàn đó, qua ngôn ngữ thơ mềm mại hơn, lại thấy một Châu Đăng Khoa trên đường gió bụi cùng bạn bè hay lúc độc hành, người không trúng nắng mà tiếng đàn đã nhận thay người những vệt nắng trưa:

“Ban trưa tiếng đàn trúng nắng

ngã lăn xuống triền vàng hoa

có chú ong tìm sự sống

đậu hôn mật đàn guitar

ong múa guitar cười

đồi hoa không quạnh quẽ

dẫu vắng bóng người

dẫu còn xa lắm đường ơi”… (Tiếng đàn trúng nắng trưa)

Châu Đăng Khoa đã đưa những miên trường gần lại, ít ra là với cái nhìn và sự thấu cảm của một thi sĩ: “ném ly cà phê vào huyền tưởng/ một cổ xưa nguyên thủy vọng về” (Cà phê 2)

Người yêu thơ Châu Đăng Khoa cũng thường chú ý sắc màu trong thơ của ông, những thi ảnh đầy ý nhạc, những sắc màu thiên nhiên và ý thức nghệ sĩ phối trộn. Chỉ một màu tím, không là màu tím hoa sim của thơ Hữu Loan hay tím màu thời gian của Đoàn Phú Tứ, màu tím tháng sáu của Châu Đăng Khoa tím cả tịch dương:

“Một đời yêu

vỏn vẹn gọn mỗi chiều 

tím hoa cà nụ hôn đầu dịu dịu

líu ríu chờ nhau tím pensée

bài tụng ca tháng 6 

Tchaikovsky mạn thuyền sóng vỗ

biếc tím màu hạnh ngộ

tím nồng nàn lavender

thăm thẳm tích hoa ngô đồng tím

rịm buốt dải bờ

sóng vỡ

tím tịch dương (Tháng sáu tím)

Một bài thơ ngắn, lúc mùa xuân đang về, người đọc thấy và cảm nhận mùi hoa khắp phòng, một chút hơi người. Không thấy hoa đâu, bởi những cánh hoa đã không còn ở lại, với nỗi đau lúc biệt ly mà không thể nói thành lời:

“Tết trống

căn phòng ngát hương

phút người vương ngọt ấm

 ôi…!

những cánh hoa biệt xứ

đau – không biết nói” (Khúc buồn)

Những đóa hoa buồn, những đóa hoa ẩn ức, cả những ẩn dụ bỗng bật khóc, đó là thơ Châu Đăng Khoa, lạ, độc đáo khác người:

“Đôi cánh run

lạnh sương chảy dọc hình hài

nhánh gai xòe những đóa hoa ẩn ức

nức nở từng ẩn dụ

tiếng hót bỗng khan một lời tình” (Khan)

Chỉ là chiếc bóng thôi, nói với nhau rằng: “Khi nào bỏ anh hãy nói/ Dạ”… Và đến khuya, một tờ giấy trắng:

“Phía bên kia

cái bóng …

cái bóng

mãi mãi là bóng

anh à

đã đến lúc em giữ lại hình em” (Mọi điều đều giản dị)

Nghe im lắng ngoài song cùng giọt sương mai

Trong thơ Châu Đăng Khoa, không diễn giải dài dòng, câu chữ ngắn gọn, súc tích, kiệm lời, nén ý. Đọc kỹ, nghĩ kỹ mới thấm, để hiểu thêm về con người nhạc sĩ – nhà thơ đầy ý thức sáng tạo, ngắm, soi cuộc sống:

“Im lặng cảm nhận nồng nàn

nhắm mắt bao dung điều biết trước

nắng đâu hiểu gì về hẹn ước

mù sương cỏ mây hoa không có lưỡi

khóc cười tự tâm

tâm ý thích nghi nên lòng gió cuốn

Tình chiều tàn rớt xuống sớm mai thôi   (Ngắm)

Trăng trong tự nhiên vòng quanh trái đất, trăng khuyết lại tròn, Châu Đăng Khoa thấy trăng nở, khi nhặt hoa rơi bên cội, khi nhắm mắt một làn hơi:

“Tập tiếng guitar về ban sơ 

dòm con kiến bò bỗng hoảng sợ 

tre nứa cạ nhau từ muôn thuở 

giản dị âm còn xa lắc lơ 

từng cánh hoa mục đời dưới cội 

rã tan hòa bụi đất phù sinh 

đúng bình minh cười khẩy một tiếng 

mở mắt ra trăng nở một mình (Trăng nở một mình)

Cũng vầng trăng đó, màu trắng trong đêm uyên nguyên một nụ cười, để khi đôi môi không biết khóc cười thì chỉ đôi mắt rằm mới hiển hiện linh thiêng:

“Đôi mắt rằm sáng trăng

nụ cười nguyên thủy

mùa đông không vị kỷ

tự nó đã như là ...

thần linh phán từ vô âm

đôi môi không biết cười

tất nhiên không biết khóc

chỉ từ sâu trong mắt

khóc cười hiện linh thiêng” (Trắng và trăng)

Đọc thơ Châu Đăng Khoa, ngẫm ngợi và nhắm mắt lại cho một hình dung, người đọc dễ có sự đồng cảm với nhà thơ sau những thanh âm con chữ vang vọng. Chừng như bên vách núi, tiếng gió, tiếng đàn, câu thơ lững lờ theo bóng mây, lữ khách cũng quên một cố quận xa lắc xa lơ:

“Chiều thương tiếng đàn va chân núi
âm ba chìm sương lam quê xa
nhạc đi không về lại
lữ khách quên nhà
có gì đâu bối rối
một tiếng chuông chiều
gói đủ niềm riêng”…   (Trong gió xuân phai)

Châu Đăng Khoa làm thơ cũng để được là mình, trọn vẹn với tình yêu guitar, với cuộc đời. Bên cây guitar, ông vẫn đầy những ý tưởng của người sáng tạo, của một triết gia và trái tim thơ vẫn dào dạt chảy những dòng ấm nóng. Với Châu Đăng Khoa, ông không có tuổi, thời gian lắm khi không làm ông bận tâm. Ngày và đêm chỉ có ý nghĩa với người đời còn mải miết bon chen, còn với ông, chỉ có một không gian sáng tạo, lúc đêm dài ông thầm nghe im lắng ngoài song để nhạc vang lên, để thơ thức giấc, sống cùng giọt sương mai thanh khiết…

TP HCM, tháng 6-2026