PGS.TS HỒ THẾ HÀ

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Bùi Việt Mỹ là nhà thơ luôn gắn bó với cuộc sống và con người bằng tâm tình hiến dâng và khát vọng yêu thương thành thật. Anh không bao giờ nhìn đời bằng con mắt bàng quan vô trách nhiệm. Trái lại, anh rất nghĩa ân và quan tâm đến mối quan hệ cao đẹp giữa con người với con người và giữa con người với thiên nhiên, vũ trụ. Toàn bộ thế giới thơ anh từ Vườn nắng (1992) đến Những luống cày vắng mùa (2010), đặc biệt là tập thơ xuất bản gần nhất Ký ức ngoại thành (2025), anh đều hướng về con người và cảnh vật với tình yêu thương, nhân ái trong từng mối quan hệ cụ thể để biết mình là ai, mình tồn tại như thế nào giữa thiên nhiên và giữa bao bộn bề, phức tạp của nhân sinh - thế sự. Có nghĩa là anh luôn thao thức và âu lo đến vấn đề đạo đức, sinh thái và sự lựa chọn hành vi sống của mỗi chủ thể hiện sinh trước mọi biến đổi của con người và xã hội. Chùm thơ 02 bài mới nhất của Bùi Việt Mỹ: Khoảng gió nắng và Nợ vô hình thể hiện sự âu lo hiện sinh và tinh thần đạo đức ấy đối với từng sinh thể và sinh mệnh trong xã hội và môi sinh mà tôi đồng cảm, tiếp nhận.

Nhà thơ Bùi Việt Mỹ

Khoảng gió nắng

Ta đã nghe thấy những điều gió hát

Mà chưa nhận ra người gió bao giờ

Có thể gió còng như thân tre

Ngày đốn dưới bão giông xóc gù gánh lúa

Có thể gió tròn như vỏ ốc

Ngày cát xoáy trơ gốc rạ ven sông.

Thì vẫn hoà chung với cái nắng mặn nồng

Nhưng chưa thấy nắng hiện thân củi, lửa

Có thể nắng hình cánh núi cong vênh

Ngày chiếc bi-đông khát khô vòng trận mạc

Có thể nắng tròn trên cánh mũ

Ngày sốt cao con vẫn đội tới trường.

Nhưng ta không nhận ra điều bất bình thường

Cứ nhẹ dạ, gửi tin vào nắng, gió

Rồi mai đây không gian già nua, rạc rời lối phố

Khoảng mông lung hụt hẫng bước chân mình. 

 Nợ vô hình

Chưa bao giờ tôi đi hết một ngày.

Một nửa hay một phần ba, chừng ấy

Còn nợ nắng, gió, mưa và nợ bạn bè.

Ngày ngày mang nợ

Những muộn phiền theo đó cứ gia tăng.

Sức tôi cạn đi

Đến lúc không còn khả năng đếm tính

Con nợ hiện hình sinh động sói trong tâm

Những luống cày mất mùa

Chỗ nằm không cửa

Viên thuốc và con chữ nơi con, đụm vá nơi thầy.

Chưa bao giờ tôi đi hết một ngày

Tôi muốn trả đủ đầy từng nợ ấy

Nhưng trời không cho

Bạn bè nữa, không ai đòi cả.

Năm trôi nhanh quá

Chưa có bùa cho cuộc mưu sinh

Và bởi thế

Một khoản nợ vô thường rốt cuộc đeo đuổi

Hình như đó là món nợ muôn đời

Với chính người mà tôi đã cho vay.

1/ Với bài thơ Khoảng gió nắng, anh bình tĩnh ngẫm suy về sự hiện hữu của cổ mẫu gió trên mặt đất và tác động của nó đến sự tồn tại của con người và tạo vật như thế nào: “Ta đã nghe thấy những điều gió hát/ Mà chưa nhận ra người gió bao giờ/ Có thể gió còng như thân tre/ Ngày đốn dưới bão giông xóc gù gánh lúa/ Có thể gió tròn như vỏ ốc/ Ngày cát xoáy trơ gốc rạ ven sông”. Hình dung và tưởng tượng về gió như thế, Bùi Việt Mỹ đã tạo nên hình tượng gió với nhiều đặc điểm và ý nghĩa nhân hoá và biểu trưng bất ngờ: “gió hát”, “gió còng như thân tre”, “gió tròn như vỏ ốc”… Tất cả những trạng thái ấy của gió đều có tác động đến mọi sinh thể trên mặt đất, cả tích cực, nâng đỡ lẫn thử thách, tàn hại. Nhưng về mặt biểu trưng và triết mỹ, thì gió là hiện tượng tự do, luôn vận động, không bị giam cầm, giúp con người hiểu được sự vượt thoát những giới hạn ràng buộc trong mưu sinh thường nhật để vươn đến chiếm lĩnh và làm chủ cuộc sống.

Tiếp đến, Bùi Việt Mỹ liên hệ gió với nắng - cũng là một cổ mẫu có ý nghĩa biểu trưng sâu sắc, đi vào thơ anh như một hình tượng mang tính triết lý nhân sinh cả tích cực lẫn tiêu cực:

Thì vẫn hoà chung với cái nắng mặn nồng

Nhưng chưa thấy nắng hiện thân củi, lửa

Có thể nắng hình cánh núi cong vênh

Ngày chiếc bi-đông khát khô vòng trận mạc

Có thể nắng tròn trên cánh mũ

Ngày sốt cao con vẫn đội tới trường

Nắng không thể thiếu trong đời sống của con người, tượng trưng cho sự hồi sinh, mang lại năng lượng sống của mọi vật. Nắng tồn tại, làm hồi sinh và tươi xanh cây trái và mang lại niềm tin, sức sống mới cho nhân sinh. Dù gì, nắng và gió đều cần cho sự sống của con người hơn là cần cho chính chúng. Có điều, con người phải nhận ra sự tích cực và hạn chế, tiêu cực của chúng để khỏi rơi vào tình trạng nhẹ dạ, cả tin vào nắng gió một cách thất thường, dẫn đến những hệ luỵ cho thân thể và môi sinh (vì nắng và gió có thể làm ảnh hưởng đến sức khoẻ và có thể gây ra những đám cháy rừng ghê gớm, làm ảnh hưởng đến cấu trúc không gian xanh của trái đất…). Con người phải biết cách điều hướng nắng, gió để điều bình, đem lại lợi ích và sự phát triển tốt đẹp, hợp quy luật cho thiên nhiên và con người:

Nhưng ta không nhận ra điều bất bình thường

Cứ nhẹ dạ, gửi tin vào nắng, gió

Rồi mai đây không gian già nua, rạc rời lối phố

Khoảng mông lung hụt hẫng bước chân mình. 

Hiểu được ý nghĩa hàm ẩn, triết mỹ như thế của bài thơ, chúng ta mới thấy sự âu lo của Bùi Việt Mỹ trước sự biến đổi, nóng dần lên của trái đất đang từng phút từng giờ tương tác tích cực và tiêu cực đến từng không gian sống. Hiểu được sự vận hành của nắng, gió và ảnh hưởng của nó đến mọi sinh vật trên trái đất chính là sự hiểu biết, vươn lên làm chủ chính mình, làm chủ môi trường sinh hoạt ngày một tốt đẹp hơn. Nắng gió cũng có thể là hình tượng ẩn dụ mà nhà thơ Bùi Biệt Mỹ muốn liên hệ đến con người. Trong quan hệ nhân sinh, nhiều khi con người đối xử với nhau vô cùng tốt đẹp, nhưng cũng có lúc họ phản bội tình bạn và có những hành vi làm tổn hại người khác vì nhiều lý do và động cơ khác nhau. Đôi khi gửi tin vào người khác lại dẫn đến sự hụt hẫng rất đáng tiếc!. Mỗi người phải biết ứng xử và lựa chọn hành vi đạo đức theo phán đoán đúng để chống lại cái các, cái xấu xa, đớn hèn và bảo vệ lẽ phải để cái tốt được lên ngôi.

Với ý nghĩa đó, bài thơ Khoảng gió nắng mang lại giá trị nhận thức và ý nghĩa nhân sinh mới mẻ, có khả năng thanh lọc tâm hồn con người trong từng hoàn cảnh hiện sinh của thời hiện tại đang tiếp diễn.

2/ Bên cạnh bài thơ Khoảng gió nắng, Bùi Việt Mỹ viết tiếp bài thơ Nợ vô hình để liên hệ và triết nghiệm về sự mắc nợ của con người trước chính mình và trước mọi hiện hữu khác trên trần gian. Nắng, gió - hai hiện tượng tự nhiên, biểu hiện sinh động sự vận động vật lý trong thiên nhiên, dù con người không thể nắm bắt hoặc nhìn thấy bằng mắt thường, nhưng con người cảm nhận được chúng một cách cụ thể trong từng trạng thái thời tiết và cảm xúc của chính mình. Con người luôn nhận đặc ân từ chúng và nợ chúng cũng như nhận đặc ân từ con người và nợ con người những món nợ hữu hình và vô hình nhưng đeo đẳng, dai dẳng trong từng suy nghĩ và cảm giác bé nhỏ mà Bùi Việt Mỹ đã nhận ra: “Chưa bao giờ tôi đi hết một ngày./ Một nửa hay một phần ba, chừng ấy/ Còn nợ nắng, gió, mưa và nợ bạn bè”. Sống trên đời, mỗi chúng ta đều luôn mắc nợ. Nợ nghĩa ân và nợ tình cảm là món nợ lớn nhất vì con người sinh ra không tồn tại độc lập mà phải luôn tương tác trong nhiều mối quan hệ nhân sinh. Ta nợ mẹ cha, người thân, bạn bè, sự tri ân, tri kỷ ngày một nhiều thêm. Đó là những món nợ vô giá mà ta mong lấy cả cuộc đời để trả nghĩa ân, nhưng không bao giờ trả được:

Ngày ngày mang nợ

Những muộn phiền theo đó cứ gia tăng.

Sức tôi cạn đi

Đến lúc không còn khả năng đếm tính

Con nợ hiện hình sinh động xói trong tâm  

Những luống cày mất mùa

Chỗ nằm không cửa

Viên thuốc và con chữ nơi con, đụm vá nơi thầy.

Từ nợ cuộc đời đến ý thức mắc nợ với thời gian và cuộc sống là hành động tích cực để nhớ ơn/ hàm ơn và có trách nhiệm trả nợ, nhưng không phải ai cũng nhận ra và ghi lòng, tạc dạ:

Chưa bao giờ tôi đi hết một ngày

Tôi muốn trả đủ đầy từng nợ ấy

Nhưng trời không cho

Bạn bè nữa, không ai đòi cả.

Trong nhiều cách mắc nợ và nhiều đối tượng mà mình thụ nợ, có khi ta trả nhưng họ không nhận, cũng không đòi. Trái lại có khi ta là chủ nợ, nhưng ta lại không đòi. Đó là nghĩa ân của những người bạn tốt. Nhưng cũng có khi không ai cần mượn, nhưng có người lại đem cho mượn với nhiều động cơ và mục đích khác nhau. Đó là những món nợ cho và nhận bất chính, nợ vô hình không thể trả và không thể đòi, dẫn đến ân oán và hận thù.

Từ liên hệ và mở rộng ý nghĩa của bài thơ Nợ vô hình, người đọc có thể nhận thức thêm một món nợ khác, đó là nợ với chính bản thân mình. Theo góc nhìn triết lý và góc nhìn phát triển nhân cách cá nhân, thì món nợ lớn nhất đôi khi là món nợ chính bản thân để tự mình ý thức và nỗ lực vươn lên chiếm lĩnh hiện thực đời sống nhằm thực hiện ước mơ, hoài bão trọn vẹn, mang lại hạnh phúc cho mình và gia đình theo khả năng có thể trong từng hoàn cảnh sống:

Năm trôi nhanh quá

Chưa có bùa cho cuộc mưu sinh

Và bởi thế

Một khoản nợ vô thường rốt cuộc đeo đuổi

Hình như đó là món nợ muôn đời

Với chính người mà tôi đã cho vay.

Hàm ơn và trả ơn là nguyên tắc và động thái văn hoá rất cao đẹp của con người - chủ thể có ý thức duy nhất trên trần gian có tên là cuộc sống. Điều đó cũng có nghĩa là con người luôn có ý thức phân biệt được việc nghĩa với việc vô ý nghĩa, việc thiêng liêng với việc tầm thường dù ở bất cứ cương vị nào, quan hệ nào. Chỉ khi biết mình mắc nợ với thiên nhiên, cuộc đời và người thân cũng cho ta thức nhận về sự sống và danh nghĩa con người là vô cùng vinh dự, nên không dễ dàng thờ ơ lảng tránh. Phải có trách nhiệm trả ơn, đáp đền và biết ơn người đã giúp mình. Khi ấy, ta đã đi gần về phía viên thành của đạo đức và nhân cách nhằm chống lại cái ác, cái lọc lừa, giả dối. Hai câu thơ cuối, Bùi Việt Mỹ còn hàm ý về thối đạo đức giả, trên thực tế không ít, đã nhờ cậy qua đồng tiền để mưu cầu chức quyền, bổng lộc thì rồi cứ phải theo đuổi mãi không thôi. Với trường hợp cụ thể này, đồng tiền sẽ thay cho quan hệ tình cảm…

***

Dù là hai bài thơ độc lập, nhưng Khoảng gió nắng và Nợ vô hình của Bùi Việt Mỹ có tính liên hệ và ám ảnh về thời gian hiện sinh đời người và quan hệ đạo đức trong sự đối sánh với quy luật bản chất và quy luật tương tác giữa thiên nhiên và con người trong sự cho và nhận, vay và nợ, thọ ơn và trả ơn… Từ đó, nhận ra ý nghĩa và nhân vị của chính mình và tha nhân trên hành trình tuần hoàn của sự sống. Vì vậy, việc chúng ta sinh ra và nhận lấy các món nợ và nỗ lực trả chúng bằng tình yêu thương, nhân ái và trách nhiệm chính là ý nghĩa đích thực của mỗi chủ thể hiện sinh. Dù trong thực tế, có nhiều món nợ hữu hình và vô hình mà suốt đời dù muốn trả, ta cũng không bao giờ trả được, hoặc có lúc ta cho vay nhưng không cần sự trả ơn, đền đáp. Nhưng chúng có khả năng thanh lọc tâm hồn, làm cho mỗi nhân vị được nhân đạo hơn, văn hoá hơn.

Vỹ Dạ-Huế, đêm 23/5/2016

H.T.H