ĐỖ NGUYÊN THƯƠNG

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn)  - Chuyến tham quan, trải nghiệm thực tế Bắc Hà của đoàn văn nghệ sỹ Phú Thọ (Chi hội Lý luận phê bình và văn nghệ dân gian phối hợp cùng Chi hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam tại Phú Thọ) đã kết thúc nhưng dư âm còn vang ngân, không chỉ trong tâm trí, mà hiển hiện qua những thi phẩm, những bài ký, tản văn xinh xắn. Trong số những tác phẩm xinh xắn ấy, tôi đặc biệt ấn tượng với bài thơ “Bắc Hà ngày trở lại” của nhà thơ Nguyễn Ngọc Tung.

Nhà thơ Nguyễn Ngọc Tung

Nhà thơ Nguyễn Ngọc Tung, nguyên Chủ tịch Hội văn học nghệ thuật tỉnh Vĩnh Phúc (cũ), hội viên hội nhà văn Việt Nam chuyên ngành thơ. Tôi có duyên cùng đoàn văn nghệ sĩ trong đó có nhà thơ Nguyễn Ngọc Tung lên thăm Bắc Hà từ ngày 8 tháng 5 đến ngày 10 tháng 5 năm 2026. Ba ngày trải nghiệm đi thực tế là ba ngày mưa, những cơn mưa không ồn ào nhưng ít nhiều cũng ảnh hưởng đến việc tham quan du lịch, trải nghiệm để có kiến thức thực tế bổ sung cho các bài viết của mình. Một trong những dự kiến không được hiện thực hóa là xem đua ngựa và chiêm ngưỡng vẻ đẹp của vườn hoa cẩm tú cầu. Tuy nhiên, có một số trải nghiệm để lại ấn tượng đẹp trong lòng bạn đọc đó là việc đi thăm chợ Cán Cấu và chợ Bắc Hà, đó là việc tìm hiểu thực tế ẩm thực Bắc Hà qua chợ phiên và qua homestay nơi chủ nhà mến khách đã dành những tình cảm ưu ái thể hiện qua các món ăn mang đậm nét bản sắc địa phương dành cho du khách… 

Tất cả những kiến thức thực tế ấy đi vào trang viết của các văn nghệ sĩ, có thể là những trang văn xuôi, có thể là những bài thơ, bài ký, tản văn v.v… dù dưới dạng thể loại nào thì mỗi bài viết của các văn nghệ sĩ đều đong đầy cảm xúc.

Trong dòng chảy cảm xúc ấy, “Bắc Hà ngày trở lại” có một nét dáng riêng. Bài thơ lấy chất liệu từ hiện thực Bắc Hà ba ngày mưa, sắc màu trong thơ cũng chân thật như sắc màu của cuộc sống; âm thanh trong thơ cũng chính là âm thanh của cuộc sống, nhà thơ chỉ là người chọn lọc chi tiết tiêu biểu để cảm xúc thăng hoa thành câu chữ

Ngày xưa

Mẹ địu con lên núi 

Địu cái chữ lên bản

Đồng bào Giáy, Dao Đỏ, H’Mông, …

Đón mẹ trong vòng tay thương mến.

Miền ngược miền xuôi

Đều con Lạc, cháu Hồng

Trồng lanh dệt vải, trồng sắn, trồng ngô

Cùng chia nhau hạt muối

Cùng uống rượu bát, rượu cần

Ăn mèn mén, thắng cố

Cùng học chữ

Cùng hát múa quanh ảnh Bác Hồ.

Bao mùa hoa đào nở? 

Bắc Hà đã đổi thay

Mẹ đã thành mây trắng 

Chợ vẫn chật tiếng cười

Nhà em giờ đã phố

Chẳng còn vách đất, nhà tranh

Điện thay trăng

Lớp học tươi ngói đỏ

Đường rộng mở bê tông

Rộn ràng ô tô, xe máy

Gương mặt Bắc Hà rạng rỡ mùa xuân.

Bắc Hà trong sương

Anh cùng em đi chợ tình

Núi Mẹ Con đứng bồng mây trắng

Thung lũng hoa, em cười như nắng

Cầu tre cong vành trăng

Ruộng bậc thang dâng mùa no ấm

Ngày hội thổ cẩm 

Tiếng khèn du dương

Hội đua ngựa

Em là quán quân 

Ta dắt nhau lên dinh thự cổ 

Chạm vân tay người năm cũ phương nào?

Bắc Hà xôn xao

Hoa đào ngậm sương bừng sắc thắm

Cô giáo H’Mông 

Chiều nay thêu hoa văn thổ cẩm

Có thêu tôi vào nỗi nhớ Bắc Hà?

Những vần thơ tự do, nhịp điệu được dẫn dắt bởi cảm xúc không cố định, không dồn nén, không rập khuôn trong các thể loại thơ truyền thống. Ở đây là thơ tự do tái hiện cả quá khứ và hiện tại, có cả hiện thực, có cả hình dung kết hợp trải nghiệm thực tế và trí tưởng tượng phong phú.

Khổ thơ đầu tiên xuất hiện hình tượng người mẹ năm xưa từ miền xuôi đem cái chữ lên miền ngược để dạy cho học trò đồng thời chính là đem niềm vui, đem ánh sáng lên cho những bản làng heo hút chính là Bắc Hà ngày xưa. Bắc Hà là vùng đất hội tụ nhiều dân tộc Giáy, Dao Đỏ, H’Mông, …, điểm chung đều là người Việt Nam giàu tình cảm, mến khách, đồng bào đã đón mẹ trong vòng tay yêu thương bởi dù miền núi hay miền xuôi thì đều là con Lạc, cháu Hồng. Chính vì nét đẹp truyền thống của người Việt Nam như vậy cho nên người mẹ đã nhanh chóng hòa nhập với cuộc sống của đồng bào miền núi, nhanh chóng làm quen với công việc quen thuộc của đồng bào trồng lanh, dệt vải.. nhanh chóng làm quen với ẩm thực Bắc Hà, với mèn mén, với rượu ngô với rượu cần uống bằng bát…, Để rồi mẹ cùng với dân bản học cái chữ trong một không gian thật đẹp, thật đặc biệt, thật vui, thật ý nghĩa Cùng học chữ/ Cùng hát múa quanh ảnh Bác Hồ.

Đoàn Văn nghệ sỹ Phú Thọ đi thực tế Bắc Hà

Câu thơ của Nguyễn Ngọc Tung thật giàu sức gợi. Đó chính là một cách diễn tả chân thật mà sâu sắc về việc Bác Hồ luôn luôn là người dẫn đường chỉ lối, luôn luôn là trung tâm đoàn kết, luôn luôn tỏa ra một ánh sáng ấm áp, yêu thương, hội tụ cháu con ở khắp các vùng miền để cùng diệt giặc dốt, để cùng phát triển, để cùng tiến hóa đến xã hội văn minh. Nguyễn Ngọc Tung điểm lại hành trình của mẹ xưa kia bằng một nét phác thảo chấm phá rất nhanh, rất gọn để làm nền, làm đòn bẩy, làm cầu nối cho hiện tại và hiện tại mới chính là trọng tâm của cảm xúc, hiện tại mới chính là hiện thực ùa vào trang thơ của các văn nghệ sĩ. Hiện tại không còn rừng, bản nguyên sơ như ngày xưa nữa, hiện tại làng đã trở thành phố và con người cũng trở nên văn minh hơn, cuộc sống vật chất đầy đủ hơn, cuộc sống tinh thần phong phú hơn. Điều đó được thể hiện qua tiếng cười Chợ vẫn chật tiếng cười. Vâng, tiếng cười luôn là biểu tượng của hạnh phúc đủ đầy. Người mẹ - cô giáo của bản làng năm xưa không còn nữa Mẹ đã thành mây trắng/ Chợ vẫn chật tiếng cười.

Hiện tại dấu ấn của quá khứ vẫn còn đó, quá khứ bắc cầu cho hiện tại và chắc chắn sẽ là cầu nối đi đến tương lai, một tương lai tươi đẹp, sáng sủa hơn. Làng đã lên phố, điện đã thay trăng, thay đèn, những lớp học nhà tranh, vách đất ngày xưa đã thay bằng một hệ thống điện, đường, trường, trạm… với đầy đủ tiện nghi khiến cho bất cứ ai trải nghiệm Bắc Hà cũng cảm nhận được đầy đủ sự sung túc qua hình ảnh Rộn ràng xe máy ô tô… khiến cho gương mặt Bắc Hà bốn mùa đều là mùa xuân tươi tốt Gương mặt Bắc Hà rạng rỡ mùa xuân.

Một góc chợ phiên

Và trong khung cảnh hiện thực đẹp đẽ ấy tác giả đã dệt nên một hình tượng đẹp đẽ trong thấp thoáng sương sớm anh cùng em đi chợ tình…Chợ tình là một không gian văn hóa thể hiện một nét đẹp văn hóa rất riêng của Bắc Hà (toàn quốc cũng chỉ có một số địa phương có chợ tình). Đó là một không gian mang nét đẹp truyền thống không chỉ dành cho những đôi trai gái ở lứa tuổi đang yêu mà bất cứ ai có người yêu cũ ở lứa tuổi nào cũng có thể được gặp nhau ở chợ tình. Như vậy không gian ấy là không gian của hiện thực cũng là không gian của hoài niệm; của hiện tại cũng là của quá khứ; của những ánh mắt, nụ cười rạng rỡ hôm nay nhưng cũng sẽ ẩn chứa những nụ cười, những ánh mắt đằm thắm của những câu chuyện ngày xưa …

Nắm được nét đẹp đặc trưng văn hóa vùng miền, Nguyễn Ngọc Tung đã xây dựng nên một hình ảnh thật đẹp ở trong thơ, hình ảnh con đường dẫn anh và em đi đến chợ tình cũng đẹp tựa như mơ vậy, có núi mẹ bồng con, có lô nhô đỉnh núi thấp thoáng trong sương, trong mây, có thung lũng hoa rực rỡ sắc màu và đẹp nhất vẫn là có nụ cười em tỏa nắng….

Tôi đặc biệt yêu thích cách miêu tả về tiếng cười trong thơ của Nguyễn Ngọc tung; Tiếng cười nói chung chung thì rộn rã, tiếng cười người đang yêu là tiếng cười tỏa nắng…tiếng cười chính là biểu tượng của một không gian hạnh phúc ngập tràn. Không chỉ vậy, Bắc Hà còn có ruộng bậc thang, có làng dệt thổ cẩm, có ngày hội thổ cẩm, hội đua ngựa…

Khổ cuối của bài thơ nhắc đến hình tượng cô giáo trẻ Chiều nay thêu hoa văn thổ cẩm/ Có thêu tôi vào nỗi nhớ Bắc Hà?

Cái kết của bài thơ thật đẹp, thật ấn tượng, nhà thơ không nói Bắc Hà đằm sâu trong nỗi nhớ mà là một câu hỏi tu từ, hỏi xem Cô giáo H’Mông khi đan thổ cẩm Có thêu tôi vào nỗi nhớ Bắc Hà? Chính câu kết độc đáo ấy góp phần làm bừng sáng bài thơ, góp phần cho dư âm của bài thơ ngân dài, ngân dài như tiếng chuông, tiếng khèn… của Bắc Hà những ngày mưa mùa hạ vây.

Bắc Hà, tháng 5/2026

Đ.N.T