Từ chuyện cung đình thời Lý đến những bí mật hậu trường đời văn – hai cuốn sách mới của Nguyễn Mạnh Tuấn mở ra một thế giới phong phú, đầy suy nghiệm. Trong bài viết dưới đây, nhà văn Lại Văn Long dẫn người đọc khám phá một Nguyễn Mạnh Tuấn vừa quen vừa mới.

LẠI VĂN LONG

Đọc “Kẻ khôn hơn vua” và “Chua ngọt đời văn”

Cuối năm 2025 này, nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn - tác giả của những tiểu thuyết nổi tiếng thời cận đổi mới như: “Những khoản khắc còn lại” (1980); “Đứng trước biển” (1982); “Cù lao tràm” (1985) v.v... lại gây chú ý cho đồng nghiệp, bạn đọc bằng việc ra mắt hai cuốn sách “nặng ký” là “Kẻ khôn hơn vua” (NXB Hồng Đức) và “Chua ngọt đời văn” (NXB Đà Nẵng).

Nhà văn Lại Văn Long tại buổi ra mắt sách “Kẻ khôn hơn vua” và “Chua ngọt đời văn”

I.  Kẻ khôn hơn vua

Tác phẩm đồ sộ với 722 trang in khổ 16cm x 24cm. Đây là tiểu thuyết về Tô Hiến Thành (1102 - 1179) - một đại công thần tham gia triều chính qua 4 đời vua: Lý Nhân Tông, Lý Thần Tông, Lý Anh Tông, Lý Cao Tông. Tô Hiến Thành văn, võ song toàn, lại “trung quân ái quốc” và lập được nhiều công lớn. Nhưng vì “khôn hơn vua”, lại cương trực nên bị vua coi là bất kính, đày ra biên ải và chịu nhiều sóng gió... tác giả muốn qua nhân vật này để đọc giả nghiền ngẫm về những bài học khôn dại chốn cung đình, để hiểu vì sao thời nào cũng có bi kịch của người tài! Tác phẩm này được viết rất công phu, thể hiện niềm đam mê, tài năng và sức lao động bền bỉ, đáng khâm phục của nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn đã ở tuổi 80. Nhưng sách cũng có những “hạt sạn”, như:

1. Ở lời tựa đầu sách (trang 3) nói rằng: “Tô Hiến Thành là tác giả Bộ luật Đại Việt, bộ luật của xã hội Việt Nam thời phong kiến có giá trị đến tận ngày nay”. Thông tin này cần xem lại vì các tài liệu cho thấy thời Lý chỉ có bộ “Hình Thư”, ban hành năm 1042 dưới triều vua Lý Thái Tông (vị vua thứ hai của nhà Lý) tức là trước 60 năm so với năm sinh 1102 của Tô Hiến Thành cho nên Tô Hiến Thành không thể là tác giả được! Đây cũng là bộ luật đầu tiên trong lịch sử Việt Nam. Hơn 400 năm sau thì có thêm Bộ luật Hồng Đức do vua Lê Thánh Tông ban hàn.

2. Tể tướng Đỗ Anh Vũ đã gọi Tô Hiến Thành là “nhà ngoại cảm” (trang 73), hay trang 189 có câu “sĩ quan quân cấm vệ”, “Tư lệnh cấm quân Đỗ Duy Cao”... trang 603 lại có chức “phó tư lệnh Hoàng Cung” v.v... Những chữ này hiện đại quá, không hợp với ngôn ngữ của gần 900 năm trước! (Xin nói thêm thì khi tôi tra trên mạng thì chỉ huy lực lượng cấm quân bảo vệ vua, bảo vệ kinh thành là “Điện tiền chỉ huy sứ” chứ không phải là tư lệnh, chức vụ này có từ thời vua Lê Đại Hành (thời tiền Lê) đến thời Lý, vì Lý Công Uẩn từng giữ chức này).

3. Ở trang 468, Tô Hiến Thành lại hét lên một câu “đi trước thời đại nhiều thế kỷ” là: “Các người là quân từ đâu vào, sao dám vi phạm lệnh “Ngừng bắn”? Theo chúng tôi chữ “ngừng bắn” dùng cho chiến tranh bằng súng đạn thì hợp hơn là những cuộc chiến bằng vũ khí thô sơ là gươm, giáo, cung tên... có thể thay “ngừng bắn” bằng “đình chiến” hợp lý, hợp thời hơn...

4. Kinh ngạc nhất là ở trang 618, một vị phán quan tuyên rằng: “Tội lỗi của Đỗ Anh Vũ sau khi cân nhắc những yếu tố giảm nhẹ được phiên xử phúc thẩm phán quyết thanh án tử hình, tru di tam tộc... Nhưng sang phiên giám đốc thẩm, xét thấy Đỗ Anh Vũ có nhân thân tốt, biết ăn năn hối cải, nhiều lần lập công chuộc tội... là cơ sở để Hội đồng xét xử coi là tình tiết giảm nhẹ”... Đọc đoạn này y chang một bản án của thời hiện đại, vì thời nhà Lý gần 900 năm trước chắc chắn không có tòa án 3 cấp: sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm như vậy! Tiểu thuyết có quyền hư cấu, nhưng không thể hư cấu đến mức làm biến dạng lịch sử. Nó không khác gì hư cấu Lý Thường Kiệt đánh tan quân xâm lược Tống bằng máy bay, xe tăng, tàu ngầm v.v... Đây không chỉ là sơ sót của tác giả mà có phần lỗi của biên tập NXB. Nếu sách được tái bản, rất mong những “hạt sạn” này sẽ không còn nữa!

5. Trên mạng mới có những clip ca ngợi Tô Hiến Thành, trong đó GS Lê Văn Lan - một sử gia nổi tiếng phát biểu rằng: “Chúng ta đang cố gắng đề xuất Tô Hiến Thành thành danh nhân văn hóa thế giới”... (như Nguyễn Trãi, Nguyễn Đình Chiểu, Hồ Chí Minh)... và con cháu họ Tô cả nước đang rất tự hào về cụ Tổ Tô Hiến Thành (được đặt tên đường, trường học và có đền thờ ở hầu hết các tỉnh, thành trong cả nước). Vì thế, tác phẩm “Kẻ khôn hơn vua” sẽ góp phần để thêm nhiều người, nhiều thế hệ biết đến tài năng, nhân cách công minh chính trực và những đóng góp lớn của Tô Hiến Thành cho sự phát triển nước ta thời Lý, cho lịch sử Việt Nam và cho cả giáo dục truyền thống yêu nước, thương dân, liêm khiết đối với sinh viên và học viên các trường đào tạo cán bộ, quan chức nhà nước!

II. “Chua ngọt đời văn”

Là cuốn sách tạo nhiều cảm hứng cho người đọc, nhất là với những người có đam mê sáng tác văn chương. Tác phẩm này có thể gọi là “bản tổng kết” nửa thế kỷ cầm bút của nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn với những điều đặc biệt mà rất hiếm nhà văn nào có được. Xin đưa ra vài ví dụ:

1. Nhuận bút tập truyện ngắn đầu tay “Tôi vẫn đi về nhà máy cũ” (NXB Thanh Niên in 12.500 cuốn năm 1978) được trả 4.000 đồng. Trong khi lương cán sự bậc 5 của tác giả ở Cục Báo chí - Xuất bản miền Nam lúc đó 72 đồng. Số tiền này giúp nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn mua được một căn nhà 3 tầng mặt tiền đường Hai Bà Trưng, quận 1, TPHCM. Tính theo giá bây giờ thì căn nhà đó phải cỡ 3 triệu USD, tức là hơn gấp đôi tiền thưởng giải Nobel Văn chương! Hay hơn nữa là sau đó gần một năm, người bán xin được trả lại 4.300 đồng cả vốn lẫn lãi, lấy lại nhà. Nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn đã tặng hết số tiền rất lớn đó cho một thương binh (Hà Nhuệ) giúp anh này xây lại căn nhà bị quân xâm lược Trung Quốc phá sập 1979! Nhưng cũng từ việc nhân nghĩa này đã giúp nhà văn được thêm nhiều “lộc” trong sáng tác, quảng bá tác phẩm khắp cả nước và ra nước ngoài.

2. Nguyễn Mạnh Tuấn là nhà văn hạnh phúc nhất, vì tháng 8/2007 được Michael - chủ hãng phim BiFrost của Mỹ mời sang thiên đường du lịch CeBu của Philippines để viết kịch bản phim “Cô gái không số” cho hãng này. Trong suốt 3 tháng ở đây, nhà văn được mang theo vợ để vừa làm phiên dịch vừa nấu ăn, giặt giũ cho mình. Ngoài danh thơm được Holywood đặt hàng mà hầu hết các biên kịch trên thế giới đều ao ước, thì anh cùng vợ được đi du lịch miễn phí 5 sao suốt 90 ngày kèm 21.000USD nhuận bút.

3. Có sự nghiệp văn chương đồ sộ, lừng lẫy, với 9 tập truyện ngắn, 2 đầu sách cho thiếu nhi, 12 tiểu thuyết + “Chua ngọt đời văn” là 13, 11 kịch bản phim điện ảnh, 5 kịch bản phim video chiếu rạp, 23 kịch bản phim truyền hình (khoảng hơn 500 tập phim), 2 kịch bản sân khấu v.v... Ngoài tài năng thiên bẩm, niềm đam mê thì nhà văn phải có ý chí, nghị lực phi thường mới có thể viết ra hàng vạn trang tiểu thuyết, kịch bản như vậy! Đó là về “lượng”, còn nói về “chất” thì đa số các tác phẩm của Nguyễn Mạnh Tuấn đều được viết theo đặt hàng của các nhà xuất bản uy tín, các đài truyền hình lớn và cả đặt hàng từ Mỹ, Nhật... Nếu các tác phẩm đó không có giá trị, chắc chắn không có nhiều giải thưởng và không đối tác nào chịu bỏ tiền ra mua! Các tiểu thuyết như: “Đứng trước biển”, “Cù lao tràm”, “Những khoản khắc còn lại” v.v... đều được in từ 14 đến 16 vạn bản... Những con số mà không chỉ các nhà văn, mà cả các nhà xuất bản, các cơ quan dân vận, tuyên truyền đều mơ ước!

4. Nguyễn Mạnh Tuấn là nhà văn được hàng chục triệu độc giả, khán giả nhiều thế hệ hâm mô, trong đó có cả những vị lãnh đạo thành phố, Trung ương như: Nguyễn Văn Linh, Phạm Văn Đồng, Võ Văn Kiệt, Lê Đức Thọ, Hà Xuân Trường (Trưởng ban Văn hóa Văn nghệ Trung ương) v.v... đúng là được “vua biết mặt, chúa biết tên”...

5. Bởi quá nổi tiếng nên nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn không tránh khỏi những ganh ghét, nên vướng vào vụ kiện tranh chấp bản quyền vở cải lương “Tướng cướp Bạch Hải Đường” của soạn giả Nguyễn Huỳnh với kịch bản phim “Hải Đường Trắng” của Nguyễn Mạnh Tuấn. Suốt 7 năm bị vu cáo là “ăn cắp” bản quyền, cuối cùng cũng được minh oan, nhưng nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn thấm thía tình đời, tình người khi biết một số đồng nghiệp, đàn anh “đáng kính” đã giấu mặt giật dây vụ kiện đó. Ở chuyện này, Nguyễn Mạnh Tuấn còn chịu khổ với một nhà văn “siêu quyền lực” tên được được viết tắt là T.A. Vị tiền bối này từng giữ những trọng trách quốc gia trước khi là nhà văn có những tác phẩm nổi tiếng. Tác giả bài này cũng có nhiều dịp tiếp xúc với cụ T.A và thấy nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn nói về cụ hoàn toàn chính xác, nhất là khi kể vào năm 1976 cụ có bài thơ chịu “lận đận” vì kêu gọi cảnh giác cao độ với láng giềng phương Bắc... thì người đọc càng yêu quý cụ T.A và nể cáo tâm, cái tầm của Nguyễn Mạnh Tuấn khi vẫn đề cao, tôn trọng người từng... làm khổ mình!

5. Trong cuốn “Chua ngọt đời văn” cũng nhắc đến nhà văn Nguyễn Khải đến thăm nhà văn Nguyễn Minh Châu từ Hà Nội vào một ngôi chùa ở Vũng Tàu lặng lẽ, “côi cút” sống những ngày cuối đời rất buồn thảm với căn bệnh ung thư. Nguyễn Khải trong câu chuyện này hiện lên thật đẹp. Rất nhiều nhà văn, giáo sư văn chương nổi tiếng thường lui tới tòa soạn Báo Công an TPHCM trong những năm 1990 thời các Tổng biên tập như: Nguyễn Anh Linh (Minh Kiên), Huỳnh Bá Thành, Hà Phi Long (được nhắc tên trong cuốn “Chua ngọt đời văn”)... Trong số đó có hai nhà văn mà tác giả bài viết này rất kính nể về tài năng, nhân cách, đức độ là Anh Đức và Nguyễn Khải. Đọc sách của Nguyễn Mạnh Tuấn xong, lại càng kính nể, khâm phục nhà văn Nguyễn Khải!

Kết: Nguyễn Mạnh Tuấn mong muốn tác phẩm của mình được bạn đọc nhớ đến sau 3 năm đọc là đạt yêu cầu. Nhưng 41 năm rồi tôi vẫn nhớ những chi tiết ám ảnh trong “Đứng trước biển” được đọc thời sinh viên, như một ông cán bộ nuôi cả bầy heo inh ỏi trong căn nhà phố sâu hun hút, tối tăm như đường hầm phải bật điện 24/24. Hồi đó tôi cứ tưởng tượng ra đó là những con heo “yêu quái”, ăn thịt những sinh vật nuôi nhốt thiếu ánh mặt trời đó có thể bị điên loạn... Hay khi Nguyễn Mạnh Tuấn tả về một cô gái ăn chơi, thích bận quần Jean: “Cái mông cong vút, nảy nảy như mông ngựa cái!”. Điều gây thắc mắc cho tôi và nhiều người là tại sao đến giờ này Nguyễn Mạnh Tuấn vẫn chưa được giải thưởng nhà nước, giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật? Trong khi nhiều người được các giải thưởng này lại không được nhiều công chúng nghệ thuật biến đến, không có những thành tựu sáng tác xuất sắc như anh

Xin kính chúc tiền bối Nguyễn Mạnh Tuấn - một nhà văn đương đại mà tôi rất ngưỡng mộ, kính phục thật nhiều sức khỏe ở tuổi ngoài 80 và giữ được lửa đam mê văn chương, dù anh đã viết hẳn một chương “Rửa tay gác... bút”!

25/10/2025
L.V.L