Bùi Phan Thảo sinh ra và lớn lên tại vùng đất Quảng Trị, nắng lửa mưa dầm, gió Lào héo mặt, bão lũ hãi hùng, nơi ngày xưa là vùng chiến sự, hốt lên một nắm đất có thể chảy máu tay người vì những mảnh bom. Miền đất đã sản sinh ra nhiều nhà thơ, nhạc sĩ , ca sĩ đã vang danh từ trong nước ra nước ngoài, nói như thế để thấy rằng Bùi Phan Thảo đến với thơ rồi thành nhà thơ cũng là điều dễ hiểu. Đọc câu thơ " Ta gọi tên Quảng Trị / gió cát tràn lên môi" của nhà thơ Nguyễn Đức Mậu, tôi thấy được Bùi Phan Thảo.

Luôn mở lòng ra với thiên nhiên

Có lẽ miền đất ấy, không gian ấy, khí hậu ấy, khó khăn ấy và những nơi anh đã từng dừng gót tha phương như Đắk Lắk, TP HCM đã làm nên một Bùi Phan Thảo có sức bền, độ lượng, luôn mở lòng ra với thiên nhiên và con người. Nhà thơ đi nhiều, biết nhiều, ít nói, né tránh đám đông, không lãng phí cho chuyện ngoài văn chương.

Có lẽ do vậy mà nội lực của anh ngày càng thâm hậu, theo những vần thơ mà anh nối tiếp cho ra đời. Đọc tập thơ mới của anh "Nụ cười trên phố ban mai" do nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành cuối năm 2025, tôi đã say sưa đi vào cái mới, cái cần thiết cho cuộc sống hôm nay. Nếu nói rằng thơ Bùi Phan Thảo đã hạ trại trong lòng người đọc và đi vào cuộc sống hôm nay thì cũng không ngoa chút nào.

Bìa tập thơ “Nụ cười trên phố ban mai” của nhà thơ Bùi Phan Thảo

Những câu thơ đầy ắp tính nhân văn, tình người mở rộng con đường từ trái tim đến trái tim. Bằng thơ, anh đã vẽ nên hiện thực sinh động của đại đô thị đông dân nhất nước này. Bên trong diện mạo văn minh sang trọng ấy là sự lao đông cật lực ngày đêm của các giới, các ngành nghề.

Để phục vụ cho một nền công nghiệp hiện đại tất nhiên phải phát sinh những dịch vụ công nghiệp và thương nghiệp nhỏ, từ đó thu hút, chu chuyển lao động từ nông thôn ra thành phố. Những gánh hàng rong, những tiếng rao đêm, thức theo hơi thở của thành phố, ai cũng cật lực cho cuộc sống này. Đó là sự phát hiện độc đáo của Bùi Phan Thảo, mà từng ngày mọi người thường đi ngang qua nhau ít ai để ý :

"Thành phố này không phải câu đầu tiên hỏi nhau Anh (chị) Ông (bà) từ đâu đến

mà hỏi có sống được không, mần ăn công chuyện thế nào?

biết khó khăn là xắn tay vào giúp không kể thiệt hơn

để sắp nhỏ có đủ áo cơm, được đến trường đến lớp

gánh xôi nhỏ bên đường, sau cái nhìn là nhường cho nhau một chỗ

ai cũng áo cơm thân phận nổi chìm

nương nhau mà sống để không ai phải chìm xuống đáy

mừng cho nhau cuộc sống đủ đầy hơn"

(Nụ cười trên phố ban mai)

Đúng là như vậy. Có lần tôi gặp và tiếp chuyện với vợ chồng người Quảng Ngãi độ tuổi lục tuần, sau khi ăn của bác ấy một tô mì gõ đêm khuya. Bác cho biết ở quê xa không cách nào gửi đủ tiền cho con học đại học nên phải vào đây, thuê phòng ở và bán mì để cho con đi học; dùng hai thanh gỗ gõ vào nhau để thay cho lời rao. Lại một lần khác tôi gặp một bác độ tuổi tuổi ngũ tuần người Bình Định, rao bán cá hấp giữa trưa, tôi mua giúp và hỏi thăm hoàn cảnh bác ấy. Cũng như bác kia lại nuôi con học đại học.

Sài Gòn - TP HCM bao dung, che chở cho những phận người nhập cư. Nhà thơ cũng là người nhập cư, qua bao nhiêu bôn ba, thăng trầm mà ổn định đời sống, thành danh. Anh đã nói lời cảm ơn thay cho bao nhiêu người khác:

"Thương nhớ quê nhà theo giấc chiêm bao

một ngày biết thương miền Nam quê mới

xòe bàn tay đón ngày nắng rọi

tỏa sáng nụ cười trên phố ban mai"

(Nụ cười trên phố ban mai)

Những câu thơ viết theo nhịp thở của môi trường sinh thái

Bùi Phan Thảo đã mở lòng mình ra cho thiên nhiên ùa vào, bằng nhiều thứ ngôn ngữ âm thanh và hành động của vạn vật cỏ cây. Ngày nay do con người tác động làm cho thiên nhiên thay đổi, môi trường bị xâm hại, gây ra bao nhiêu thiên tai tàn khốc mà con người phải gánh chịu. Đọc những câu thơ sau đây của nhà thơ ta thấy tâm hồn êm dịu hơn:

"Đước choãi bàn chân cắm sâu vào đất

cuộc trường chinh thầm lặng vết thiên di

mắm dựng trường thành ngăn triều dâng bão giật

hạt bùn non thấu tỏ cuộc phân ly…

vết hà gót chân ăn vào giấc ngủ

một triền sông ấp ủ mấy triền mơ

cây biếc xanh nói lời tình tự

mắt ru người câu vọng cổ thành đôi…

đất cưu mang những sức người quăng quật

cây chở che người, người sống nuôi cây"

(Cần Giờ ngày nắng gọi)

Hơn bao giờ hết thơ hôm nay phải hòa vào thiên nhiên để phát hiện những tác động môi trường đã làm biến đổi khí hậu, việc khai thác quá cường độ làm cho rừng cạn kiệt, độ che phủ giảm dần, khâu lâm sinh chưa được quan tâm đúng mức để thực hiện đạo lý "cây chở che người, người sống nuôi cây".

Phê bình sinh thái trong văn học hôm nay đã nghiên cứu mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, phân tích các văn bản thể hiện thiên nhiên, không chỉ như phông nền mà còn là một thực thể có giá trị, xem xét sự tác động của môi trường đến con người, trong việc bảo vệ môi trường, giữ sự hài hòa giữa xã hội và thiên nhiên. Và đây nữa :

"Cơn mơ của người thanh niên xung phong Lâm trường Duyên Hải

nhường tuổi xuân cho nhan sắc của rừng

từng cây từng cây bàn tay nhẫn nại

nhìn mầm xanh mà mắt rưng rưng"

(Giấc mơ xanh)

Những câu thơ viết trên đầu sóng ngọn gió, chập chùng biên cương hải đảo, xa xôi, vượt bao hải lý về phía mặt trời, thao thức với âm vang Trường Sa. Bùi Phan Thảo đã đi đến biên cương địa đầu Tổ quốc, nơi những con sóng tuổi đôi mươi Việt Nam đã cuộn lên thành lũy, bảo vệ cột mốc chủ quyền, nơi cha ông vọng về tiếng ngàn xưa mở cõi, nơi các anh linh liệt sĩ luôn quẩn quanh cùng biển đảo trong nắng sớm mưa chiều. Trùng dương nổi gió lênh đênh triền sóng lắc lư câu thơ đi tìm nguồn cội:

"Trên con tàu mải miết giữa trùng dương

tôi tha thiết lần về nguồn cội

cha ông nghìn năm dựng bờ mở cõi

biển bạc rừng vàng một dải non sông…

đi về phía mặt trời mỗi sáng mai lên

để thấu đêm dài để vui trăng tỏ

mỗi ngọn sóng cũng dặn dò ghi nhớ

không ai không điều gì có thể lãng quên"

(Âm vang Trường Sa)

Đến Trường Sa là đi về phía trái tim mình. Bùi Phan Thảo đã nói thay cho hàng triệu trái tim người Việt Nam, vẫn ngày đêm hướng về Hoàng Sa - Trường Sa thân yêu của Tổ quốc bao đời nay, tuy xa xôi hải lý nhưng lòng không bao giờ cách biệt:

"Chúng tôi đi về phía Trường Sa

về phía yêu thương trái tim mình ở đó

từng nhịp đập cồn cào theo sóng vỗ

sắp gặp nhau òa vỡ những niềm vui…

chúng tôi đi về phía thiêng liêng

mặt trời lên cờ tung bay trong gió

Trường Sa ơi trái tim tôi ở đó

chúng tôi đi về phía trái tim mình"

("Chúng tôi đi về phía trái tim mình)

Những câu thơ truy tìm nguồn gốc của đại dịch COVID-19 đã vang lên trong lòng chúng ta, những nỗi niềm lo âu, không biết tin vào đâu, tâm trạng càng bất an thì đại dịch lại tràn lên cướp đi bao nhiêu mạng người trong mỗi ngày. Sự hoảng sợ đã làm con người nhỏ bé và xích lại gần hơn, mở lòng yêu thương và nương tựa nhau mà sống. Những ngọn rau thiện nguyện, những hạt gạo không đồng đã khơi dậy truyền thống đạo lý yêu thương nhau "lá lành đùm lá rách" của dân tộc.

Hôm nay đọc những câu thơ viết về đại dịch của Bùi Phan Thảo, ta có cảm nhận thời sự văn chương vẫn đang sống động vô cùng:

"Sự bất an không còn chỗ giấu che

choáng váng những ca F0 từ hàng chục lên đến hàng ngàn mỗi tối

đâu là nơi ra đi hay chốn quay về?

im nghe đời điểm danh

kẻ quen người lạ

hơi thở tàn không giấu được vào tay

ai gieo rắc tai ương lên nhân loại hôm nay?

kẻ đắc thắng cười trong bóng tối

suối máu chảy vào tài khoản gian manh…

phố nhớ hơi người váng vất không gian

người nhớ hơi người lung linh ảo ảnh

bao giờ nhân loại sẽ bình an?"

(Viết trong ngày giãn cách)

Những câu thơ hiện thực sinh động

Sau thời gian dài mong đợi hôm nay chuyến tàu metro đã khởi hành, một niềm vui tràn ngập trong lòng người dân thành phố nói riêng và cả nước nói chung. Chuyến tàu chở đến tương lai những ước mơ của thành phố trẻ đang hừng hực vươn lên để theo kịp bạn bè năm châu bốn biển.

Bùi Phan Thảo đã cho ký ức chụp lại giây phút thăng hoa đầu tiên ấy bằng những câu thơ hiện thực sinh động của mình:

"Này em đi cùng anh

hôm nay ngày tuyệt vời

mong ước bao năm đã thành hiện thực

thành phố lung linh dưới lòng đất sâu 36 mét

tàu chạy êm như ru

từ ga ngầm lên đường trên cao

hai bên là dòng sông, cao ốc…

những ngả đường mắc cửi Kuala Lumpur, Singapore anh đã từng qua

Shinkansen Nhật Bản lao đi như tên nối Tokyo – Kyoto – Osaka anh từng trải nghiệm…

mắt anh rưng lệ

thương đất nước mình đi sau và mong bước nhanh cho kịp bạn bè

(Viết từ metro trong ngày vui mới)

Đọc bài thơ, ta thấy nỗi mừng vui reo thêm lên, cùng nhau tận hưởng những giây phút thăng hoa của chuyến tàu đầu tiên khởi hành. Nhà thơ đã vẽ ra một hoạt cảnh khéo léo, tinh tế, trẻ trung, rồi cũng từ đó nhìn ra thế giới, mong ước đất nước mình mau theo kịp bạn bè…