- Lý luận - Phê bình
- Thêm góc nhìn về nhà thơ Xuân Diệu và nhà thơ Huy Cận
Thêm góc nhìn về nhà thơ Xuân Diệu và nhà thơ Huy Cận
NGUYỄN QUẾ
(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Nhà thơ Xuân Diệu và nhà thơ Huy Cận là những đỉnh cao của phong trào Thơ mới, đồng thời là hai trong số những nhà thơ tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại. Ở giai đoạn sau, Xuân Diệu và Huy Cận đều có những tác phẩm có giá trị, đóng góp tích cực cho nền văn học nước nhà, nhưng khi đánh giá về hai ông, người ta chủ yếu nhắc tới thời kỳ Thơ mới. Trong lịch sử văn học Việt Nam, chân dung văn học của Xuân Diệu và Huy Cận đã được xác lập cụ thể, đầy đủ, chi tiết. Tuy vậy, gần đây có một vài ý kiến trái chiều, cho rằng thơ Xuân Diệu và thơ Huy Cận khác nhau ở chỗ: trong khi thơ Huy Cận ngắn gọn, súc tích thì thơ Xuân Diệu dài dòng, trùng lắp và chủ yếu dùng lý lẽ. Người này lấy câu thơ “Mây vắng, trời trong, đêm thuỷ tinh” của ông làm dẫn chứng chứng minh.

Nhà thơ Xuân Diệu và nhà thơ Huy Cận
Theo những gì tôi được biết về nhà thơ Xuân Diệu và nhà thơ Huy Cận, ý kiến trên đây chỉ mới đề cập tới một phần nhỏ của thơ Huy Cận, còn đánh giá vế tác phẩm của nhà thơ Xuân Diệu và so sánh sự khác nhau giữa thơ ông với thơ Huy Cận như vậy là không đúng.
Trước hết, phải khẳng định rằng, thơ Xuân Diệu và Huy Cận có sự khác nhau, nhưng không phải và không đơn giản như ý kiến trên. Nói một cách đầy đủ và chính xác, sự khác nhau giữa thơ Huy Cận và thơ Xuân Diệu chủ yếu là sự khác biệt về bản sắc nghệ thuật, được thể hiện qua cá tính sáng tạo và phong cách sáng tác của mỗi nhà thơ.
Xuân Diệu và Huy Cận là đôi bạn tri kỷ. Năm 1936, họ gặp nhau lần đầu ở trường Khải Định (Quốc học Huế). Sau đó không lâu, hai ông gắn kết với nhau đến trọn đời và trở thành tình bạn hiếm có trong lịch sử văn học Việt Nam. Ngoài đời rất thân thiết, nhưng trong thơ, hai ông lại đi theo hai hướng khác nhau. Thơ Huy Cận là nỗi khắc khoải không gian, thường là một không gian vô tận, tĩnh lặng và hiu hắt. Giữa cái không gian ấy, con người trở nên cô đơn, nhỏ bé. Chính vì vậy, thơ ông mang “nỗi buồn vạn cổ”, và ông ví mình như “Một chiếc linh hồn nhỏ/Mang mang thiên cổ sầu”. Ngay bài thơ Tràng giang, một trong những tác phẩm đầu tiên Huy Cận “trình làng”, ông đã thể hiện một nỗi buồn da diết:
“Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp
Con thuyền xuôi mái, nước song song
Thuyền về, nước lại, sầu trăm ngả
Củi một cành khô lạc mấy dòng”…
Từ “chỗ đứng” của mình, nhà thơ Huy Cận suy ngẫm về thế giới, kiếp người và sáng tạo nên những câu thơ giàu chất suy tưởng, triết lý về thời gian, con người, vũ trụ và cuộc sống. Trước trời rộng, sông dài, ông viết:
“Lòng quê dợn dợn vời con nước,
Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà”
Theo nhà thơ Huy Cận, tình quê hương với ai cũng sâu nặng, và nỗi nhớ nhà, nhớ quê hương là tình cảm tự thân, không cần ngoại cảnh gợi nên. Huy Cận cũng thường suy tư về nỗi cô đơn của con người, mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên và sự hữu hạn của đời người trước vũ trụ vô biên. Niềm suy tư ấy, thi nhân gửi gắm vào nỗi buồn cô liêu ông cảm nhận từ thiên nhiên, vạn vật, như sự trôi dạt vô định của những cánh bèo, nỗi ngăn cách, chia lìa của ngoại cảnh ở Tràng giang:
“Bèo dạt về đâu hàng nối hàng
Mênh mông không một chuyến đó ngang
Không cầu gợi chút niềm thân mật
Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng”
hay cảnh lạnh lẽo, cô đơn ông chiêm nghiệm trong Nỗi buồn đêm mưa:
“Đêm mưa nằm nhớ không gian
Lòng run thêm lạnh, nỗi hàn bao la
Tai nương nước giọt mái nhà
Nghe trời nặng nặng, nghe ta buồn buồn
Nghe đi rời rạc trong hồn
Những đêm xa vắng, dặm mòn lẻ loi”
Đọc tác phẩm của nhà thơ Huy Cận, ta bắt gặp nhiều bài, nhiều câu có sắc thái tình cảm và tư tưởng tương tự. Chính vì vậy, ông được xem là một trong những nhà thơ có chiều sâu triết lý nổi bật của phong trào Thơ mới.
Cái “tôi” trong thơ Huy Cận là sự bơ vơ, rợn ngợp trước cái vô biên; là nỗi buồn bã, trầm tư về sự đổi thay của thời cuộc và con người. Từ cái “tôi” ấy, thơ ông mang giọng điệu trầm buồn Đông Á. Huy Cận chủ yếu viết và thành công với thể thơ Đường và thơ lục bát. Thơ ông có sự kết hợp hài hòa, nhuần nhuyễn các yếu tố truyền thống và hiện đại. Ngôn ngữ súc tích, giàu tính biểu tượng. Nhiều người cho rằng thơ lục bát của Huy Cận tiếp nối được vẻ đẹp của lục bát ca dao và lục bát Truyện Kiều. Cố nhà văn Ngô Tất Tố cũng từng bảo: tác phẩm Tràng giang của Huy Cận là bài thơ Đường luật hay hơn cả thơ Đường…
Tuy nhiên, so sánh với thơ Xuân Diệu, thơ Huy Cận có một sự khác biệt rõ rệt. Nếu như thơ Huy Cận là nỗi khắc khoải không gian, một không gian vô tận, tĩnh lặng và hiu hắt, từ đó thơ ông chứa chất nỗi buồn, thì thơ Xuân Diệu thể hiện “điệu tâm hồn” của tác giả trước cuộc đời và vạn vật đầy cuốn hút, với sự trẻ trung, lãng mạn và một nguồn sống rào rạt chưa từng thấy. Nguồn cảm hứng chủ đạo của ông là tình yêu và niềm khao khát được sống, được thụ hưởng trọn cuộc đời nhỏ bé và ngắn ngủi của mình. Ông say đắm tình yêu và khẳng định: “làm sao sống được mà không yêu”. Ông tâm niệm “yêu là chết ở trong lòng một ít”. Ông dành những gì tinh tuý nhất trong tâm hồn cho tình yêu và băn khoăn, giục giã:
“Nhanh với chứ, vội vàng lên với chứ!
Em, em ơi, tình non đã già rồi,
Con chim hồng, trái tim nhỏ của tôi
Mau với chứ! Tình yêu không đứng đợi.”
Bên cạnh tình yêu, Xuân Diệu dành trái tim cho đất trời, vạn vật. Ông bộc bạch:
“Tôi chỉ là cây kim nhỏ bé
Mà vạn vật là muôn đá nam châm
Nếu hương đêm say dậy với trăng rằm
Sao lại trách người thơ tình lơi lả” .
Say đắm tình yêu, say đắm đất trời và với khát vọng sống mãnh liệt, Xuân Diệu mang nỗi ám ảnh thời gian. Sợ ngày tháng và cuộc đời qua mau, ông vội vàng, cuống quýt:
“Ta muốn ôm
Cả sự sống bắt đầu mơn mởn
Ta muốn riết mây đưa và gió lượn
Ta muốn say cánh bướm và tình yêu
Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều
Và non nước, và cây, và cỏ rạng
Cho chếnh choáng mùi thơm, cho đã đầy ánh sáng
Cho no nê thanh sắc của thời tươi”...
Cũng như thơ Huy Cận, thơ Xuân Diệu thể hiện cái “tôi” đậm nét, nhưng nếu như cái “tôi” của Huy Cận là tâm trạng yếu đuối, là nỗi buồn, nỗi cô đơn trước trời rộng sông dài, thì trái lại, với Xuân Diệu, là sự chủ động, niềm khát khao yêu đương rạo rực và mong muốn được sống, được hưởng hạnh phúc trong đời thực. Phong cách sáng tác của ông cũng rất độc đáo, phù hợp với tâm thế của mình. Xuân Diệu chủ yếu sử dụng thể thơ tự do. Bên cạnh những rung động sâu sắc và tinh tế của một tâm hồn đầy nhạy cảm, cách dùng chữ, đặt câu của ông nhiều khi rất mới lạ và táo bạo. Ông thường dùng các động từ, tính từ mạnh và thủ pháp ẩn dụ độc đáo, tạo nên giọng điệu thơ vừa sôi nổi, cuồng nhiệt, vừa mang vẻ đẹp trang nhã, đài các.
Thứ hai, nói rằng thơ Xuân Diệu dài dòng, chủ yếu dùng lý lẽ và trùng lắp là hoàn toàn không đúng với phong cách sáng tác của ông. Ngay cả những lúc nguồn thơ rào rạt nhất, ông vẫn hoàn toàn làm chủ ngòi bút của mình và sử dụng ngôn từ một cách chủ động, đắc địa. Xuân Diệu cũng không lấy lý lẽ nói thay cho cảm xúc. Với tư chất của “Nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới”, “Ông hoàng thơ tình Việt Nam”, Xuân Diệi là bậc thầy về sử dụng ngôn ngữ. Một trong những đặc điểm nổi bật của thơ Xuân Diệu, đó là sự nhạy cảm, tinh tế. Đọc thơ Xuân Diệu, ta cảm nhận được những phát hiện rất tinh vi. Trong Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh và Hoài Chân nhận định:
”Trong cảnh mùa thu rất quen với thi nhân Việt Nam, chỉ có Xuân Diệu mới để ý đến:
Những luồng run rẩy rung rinh lá
cùng cái:
Cành biếc run run chân ý nhi.
Nghe đàn dưới trăng thu, chỉ Xuân Diệu mới thấy:
Lung linh bóng sáng bỗng rung mình
và mới có cái xôn xao gửi trong mấy hàng chữ lạ lùng này:
Thu lạnh càng thêm nguyệt tỏ ngời
Đàn ghê như nước, lạnh, trời ơi!
Long lanh tiếng sỏi, vang vang hận
Trăng nhớ Tầm Dương, nhạc nhớ người.
Cũng chỉ Xuân Diệu mới tìm được nơi đồng quê của mình:
Mây biếc về đâu bay gấp gấp
Con cò trên ruộng cánh phân vân
Từ con cò của Vương Bột lặng lẽ bay với ráng chiều đến con cò của Xuân Diệu không bay mà cánh phân vân, có sự cách biệt của hơn một ngàn năm và của hai thế giới”.
Xuân Diệu cũng thường đi tới giới hạn tận cùng của cảm xúc. Nhiều người cho rằng, khi hai người hôn vào môi nhau là họ đã yêu nhau, nhưng Xuân Diệu bảo người thương: “Anh hôn cái nhìn của em”. Hôn vào môi có thể là nụ hôn chân tình, nhưng cũng có thể là nụ hôn giả dối, kệch cỡm, còn “hôn cái nhìn” đích thị là cái hôn của tình yêu, bởi đôi mắt là cửa sổ tâm hồn.
Cũng có lúc Xuân Diệu dùng một từ nhiều lần, nhưng đó không phải là sự trùng lặp vô nghĩa, mà có dụng ý, thể hiện sự tinh tế đến độ tuyệt đỉnh, như trường hợp ông sử dụng từ “hôn” và từ “mãi” trong bài thơ “Biển”:
“Anh xin làm biển biếc
Hôn mãi cát vàng em
Hôn thật khẽ, thật êm
Hôn êm đềm, mãi mãi
Đã hôn rồi hôn lại
Cho đến mãi muôn đời”…
Trong một đoạn thơ không dài, hai từ nói trên xuất hiện nhiều lần. Tuy vậy, đặt chúng vào trong toàn bộ văn cảnh và cảm xúc của bài thơ, nhất là khi khi tác giả “muốn” người thương của mình là “bờ cát trắng”, còn ông “xin làm biển biếc”, thì sự lặp lại ấy hoàn toàn phù hợp và có ý nghĩa. Mặt khác, mỗi lần lặp là một lần làm tăng mức độ cảm xúc. “Hôn mãi cát vàng em” thể hiện khát vọng hôn không ngừng, kéo dài đến bất tận như sóng biển liên tiếp vỗ bờ. Từ “mãi” nhấn mạnh sự liên tục, bền bỉ. “Hôn…thật êm” và “Hôn êm đềm” tưởng như giống nhau nhưng cũng có sự khác nhau. “Hôn thật êm” nhấn mạnh mức độ nhẹ nhàng của nụ hôn, còn “hôn êm đềm” gợi sự bình yên, dịu ngọt, bền bỉ, không vội vã hay cuồng nhiệt. “Mãi mãi” biểu thị ước nguyện về sự vĩnh cửu. “Đã hôn rồi, hôn lại” diễn tả một tình yêu không bao giờ thấy đủ, một khát vọng tình yêu luôn tái sinh. “Cho đến mãi muôn đời” là sự mở rộng từ số lượng nụ hôn sang chiều kích thời gian. Nếu “mãi” ở câu đầu là sự tiếp diễn của hành động thì “mãi muôn đời” là ước vọng tình yêu vượt khỏi giới hạn của một đời người. Đây là phép điệp từ, điệp ngữ, điệp ý theo kiểu tăng tiến, một thủ pháp rất đặc trưng trong thơ tình của Xuân Diệu. Cũng cần nói thêm rằng, ở cuối bài thơ nói trên, ông còn dùng lại từ “hôn” một lần nữa, và chính từ này đã góp phần làm cho tình, ý bài thơ thêm rõ ràng, nổi bật, đồng thời làm cho không khí trong bài thơ thêm sống động, xao xuyến, bâng khuâng:
“Anh không xứng là biển xanh
Nhưng cũng xin làm bể biếc
Để hát mãi bên gành
Một mối tình không hết
Để những khi bọt tung trắng xóa
Và gió về, bay tỏa nơi nơi
Như hôn mãi lòng anh không thỏa
Bởi yêu bờ lắm lắm em ơi”
Trở lại với câu “Mây vắng, trời trong, đêm thuỷ tinh” đã nói ở trên, một lần nữa, chúng ta thấy rằng, nhà thơ Xuân Diệu không hề trùng lắp. Trái lại, ông sử dụng từ ngữ một cách rất tinh tế, chặt chẽ. “Mây vắng” là kết quả của cái nhìn bao quát, thoáng qua. Với “trời trong”, cái nhìn đã sâu hơn, tập trung hơn. Đến “mây thuỷ tinh” thì đó không còn là cái nhìn bình thường của đôi mắt nữa, mà có cả sự cảm nhận sâu sắc của tâm hồn. “Đêm thuỷ tinh” là một cảnh trí thiên nhiên trong sáng, lung linh, huyền diệu, tạo nên thế giới kỳ vĩ bao bọc xung quanh con người và vạn vật, con người có thể soi mình trong đó.
Mặc dù thơ Xuân Diệu và thơ Huy Cận có sự khác biệt nhưng không phương hại đến tình bạn cũng như giá trị tác phẩm của hai ông. Trái lại, nhà thơ Xuân Diệu có lần cho biết, chính điều đó đã làm cho hai ông trở thành đôi bạn thân thiết. Sự khác biệt ấy cũng góp phần làm cho diện mạo nền văn học nước nhà thêm đa dạng, phong phú.
Với cá tính sáng tạo và phong cách sáng tác đặc sắc, Xuân Diệu và Huy Cận đã tạo dấu ấn đậm nét trong dòng chảy của văn học Việt Nam hiện đại và gây tiếng vang ra tầm quốc tế. Vào tháng 6 năm 2001, nhà thơ Huy Cận là người Việt Nam đầu tiên được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Thơ Thế giới. Trong khi đó, nhà thơ Xuân Diệu được giới văn đàn quốc tế và trong nước tôn vinh là “Ông hoàng thơ tình lớn của phương Đông”. Năm 1983, Xuân Diệu cũng được bầu làm Viện sĩ thông tán Viện Hàn lâm Nghệ thuật Cộng hòa Dân chủ Đức. Đó không chỉ là vinh dự của hai ông mà còn là niềm tự hào của nền văn học Việt Nam.
N.Q