Khi nhà văn trẻ Lê Tuấn ký hợp đồng tự xuất bản tập thơ đầu tay, anh không ngờ rằng mình sẽ phải đối mặt với một "ma trận": từ nhà in chê giấy quá đắt, nhà xuất bản từ chối vì "thiếu thương hiệu", đến việc sách in xong lại nằm im lìm trong tủ. Câu chuyện của Lê Tuấn không phải cá biệt. Đó chính là hệ quả của sự đứt gãy trong mối liên kết giữa ba mắt xích quan trọng: nhà văn - nhà xuất bản - nhà in. Nhân Ngày Sách và Văn hóa đọc 2025, hãy cùng giải mã bài toán này!

Đánh giá thực trạng mối liên kết hiện nay

Sự liên kết giữa nhà văn và nhà xuất bản: Hiện nay, cả nước có 57 nhà xuất bản thuộc 53 cơ quan chủ quản, trong đó 48 nhà xuất bản thuộc Trung ương và 9 nhà xuất bản thuộc địa phương. Tuy nhiên, trong số đó chỉ có khoảng 20-25 nhà xuất bản chuyên về văn học, nghệ thuật hoặc đa ngành có mảng văn chương, như: Nhà xuất bản Văn học, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Nhà xuất bản Trẻ, Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam, Nhà xuất bản Kim Đồng, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh... Và điều bất cập là quá trình gửi bản thảo và xét duyệt vẫn gặp nhiều trở ngại như thời gian xét duyệt lâu, ít có sự phản hồi, đặc biệt là những tác phẩm mà tác giả muốn được in kế hoạch A hoặc muốn được hỗ trợ tài chính. Theo khảo sát của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2024, có tới 72% nhà văn không nhận được phản hồi cụ thể từ nhà xuất bản khi bản thảo bị từ chối.

Sự kết nối giữa nhà xuất bản và nhà in: Năm 2023, tổng doanh thu toàn ngành xuất bản đạt hơn 4,1 nghìn tỷ đồng (tăng 4,98% so với năm trước); nộp ngân sách hơn 383 tỷ đồng (tăng 8,5%). Tuy nhiên, sự phối hợp giữa nhà xuất bản và nhà in chưa chặt chẽ, dẫn đến tình trạng thiếu thống nhất về số lượng in, chất lượng giấy và thời gian phát hành. Một số nhà xuất bản chưa coi trọng chất lượng các bản thảo mà chỉ mới ở mức tránh những vấn đề nhạy cảm chính trị hoặc thuần phong mỹ tục; gần như thả lỏng chất lượng bìa sách. Bên cạnh đó, 85% nhà in chỉ nhận file thiết kế từ nhà xuất bản hoặc tác giả mà không tham gia tư vấn chất lượng giấy/mực (theo Hiệp hội In Việt Nam).

Thực trạng xuất bản: Theo số liệu từ Bộ Thông tin và Truyền thông, năm 2024 có tổng cộng 35.000 đầu sách được xuất bản, tăng 8% so với năm trước. Theo đó, tính theo đầu người, ở nước ta in 350 cuốn/1 triệu dân/năm, về số lượng thuộc nhóm thấp trên thế giới (ở Trung Quốc là 311; Thái Lan: 214; Mỹ: 11.900; Anh: 2.761). Tuy nhiên, 60% trong số đó là sách tái bản (sách giáo khoa, tác phẩm văn học nổi tiếng). Trong khi đó, chỉ 15% là sách mới của tác giả trẻ hoặc người mới viết lách - Điều này cho thấy cơ hội xuất bản cho nhóm này còn hẹp, có thể do rào cản tài chính hoặc thiếu kênh phân phối. Chi phí in ấn cũng tăng từ 20-25% do giá giấy tăng.

Sự liên hệ giữa nhà văn và nhà in: Hầu hết nhà văn không có sự kết nối trực tiếp với nhà in. Khi muốn tự xuất bản, họ phải tìm kiếm nhà in một cách riêng lẻ, thường thiếu thông tin về thủ tục, chất lượng giấy in nên gây khó khăn trong việc kiểm soát chất lượng và chi phí.

Một cuộc trao đổi của nhà văn - nhà xuất bản - nhà in (tranh: AI)

Vai trò cầu nối của nhà xuất bản

Nhà xuất bản cần đóng vai trò trung gian hiệu quả giữa nhà văn và nhà in bằng cách:

1. Tổ chức các chương trình kết nối, giúp nhà văn tiếp cận các nhà in phù hợp;

2. Đề xuất các gói hỗ trợ tài chính hoặc tìm kiếm nguồn tài trợ để giúp nhà văn giảm bớt gánh nặng chi phí in ấn. Nếu nhà xuất bản đứng ra kêu gọi các nhà hảo tâm hỗ trợ nhà văn thì chắc chắn sẽ mang tính khách quan và có hiệu quả hơn, đặc biệt đối với những nhà xuất bản có uy tín;

3. Nâng cao chất lượng biên tập, giúp tác phẩm đạt tiêu chuẩn xuất bản cao hơn;

4. Chú trọng hơn nữa về mỹ thuật: kỹ thuật dàn trang, chế bản, thiết kế bìa sách để có những ấn bản vừa đảm bảo chất lượng nội dung vừa đảm bảo yêu cầu về hình thức.

Khó khăn của nhà văn khi xuất bản tác phẩm

Tìm kiếm tổ chức hỗ trợ: Thực tế có nhiều tác giả gặp khó khăn khi không biết nên liên hệ với tổ chức nào để xuất bản tác phẩm. Điều này càng thấy rõ hơn khi người viết văn làm thơ không tham gia một câu lạc bộ sáng tác hay một hội nghề nghiệp nào, như các hội nhà văn, hội nhà báo.

Hạn chế về tài chính: Chi phí xuất bản cao là rào cản lớn đối với nhiều nhà văn, đặc biệt là những người tự xuất bản. Phí giấy phép của một số nhà xuất bản hiện nay khá cao khiến các tác giả phải mất thêm thời gian để tìm chọn địa chỉ phù hợp với điều kiện tài chính của mình.

Khó khăn trong quảng bá: Sau khi sách được in, việc đưa sách đến tay độc giả vẫn còn là thách thức lớn. Đối với các tác giả không thuộc câu lạc bộ sáng tác hay hội đoàn nào, điều này càng khó khăn hơn, vì khó tìm được chỗ, khó tìm được dịp tổ chức giới thiệu ra mắt tác phẩm với sự tham dự của các bạn viết và độc giả yêu văn chương.

Giải pháp kết nối nhà văn, nhà xuất bản và nhà in

Xây dựng cơ chế hợp tác hai chiều trên nguyên tắc hỗ trợ lẫn nhau và các bên đều có lợi giữa nhà văn - nhà xuất bản - nhà in để quy trình xuất bản trở nên trơn tru và hiệu quả hơn.

Tạo quỹ hỗ trợ xuất bản dành cho những tác phẩm có giá trị cao về mặt văn học và xã hội. Ưu tiên hỗ trợ các nhà văn cao tuổi, các tác giả có hoàn cảnh khó khăn.

Trong kỷ nguyên số, tại sao chúng ta vẫn phải "gõ cửa từng nhà"? Hãy tưởng tượng một nền tảng như Shopee của làng xuất bản, nơi nhà văn có thể "đăng sản phẩm" bản thảo, nhà xuất bản "shopping" tác phẩm tiềm năng, và nhà in "chào giá" cạnh tranh. Mô hình này đã thành công với Wattpad (Canada) hay Bookwire (Đức) - Tại sao không thử nghiệm tại Việt Nam? Mặt khác, các nhà văn/nhà xuất bản hoàn toàn có thể tận dụng các nền tảng trực tuyến, như Facebook, để quảng bá sách trước khi in, giảm rủi ro thị trường.

Hỗ trợ truyền thông và phát hành: Xây dựng các chương trình quảng bá sách một cách bài bản, hiệu quả. Tăng cường hợp tác với các nhà xuất bản quốc tế, tham gia các hội chợ sách lớn để đưa các tác phẩm hay đến với độc giả thế giới thông qua các bản dịch có chất lượng. Về điểm này, Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm từ các nước như Nhật Bản hay Hàn Quốc, nơi văn học được đẩy mạnh qua các sự kiện văn hóa quốc tế, hội sách lớn và đặc biệt là sự hỗ trợ mạnh mẽ từ các tổ chức xuất bản. Cần thúc đẩy xuất bản điện tử, tận dụng nền tảng số (Ebook, Podcast, Audiobook) để đưa văn học nước ta đến gần hơn với công chúng.

Kết luận

Mỗi cuốn sách là một thế giới. Nhưng thế giới ấy sẽ mãi nằm trong bóng tối nếu thiếu đi cây cầu kết nối giữa trái tim người viết, bàn tay người in và tầm nhìn của người xuất bản. Hãy để Ngày Sách 2025 không chỉ là dịp tôn vinh văn hóa đọc, mà còn là bước ngoặt xây dựng lại niềm tin giữa những người cùng chung một giấc mơ: Đưa tri thức Việt tỏa sáng!

Liệu chúng ta có đang bỏ lỡ những tác phẩm xuất sắc chỉ vì thiếu cầu nối giữa ba nhà? Làm thế nào để mỗi cuốn sách không chỉ là sản phẩm in ấn, mà trở thành di sản văn hóa?
________________

Nguồn tư liệu tham khảo chính:

1. Website chính thức của Cục Xuất bản, In và Phát hành.

2. Danh sách NXB được cập nhật tại Thư viện Quốc gia Việt Nam.

3. Bowker, Nielsen BookScan, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam.