ĐỖ NGUYÊN THƯƠNG

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Những người từng quen biết và cùng công tác với anh luôn nhận thấy anh là một cán bộ gương mẫu, trách nhiệm, tác phong nhanh nhẹn, ngôn từ giao tiếp hoạt bát. Tuy nhiên, ít ai biết trong anh tiềm tàng một khả năng sáng tác văn chương như vậy. Khi hoàn thành nhiệm vụ công chức, được nhà nước cho nghỉ chế độ, cũng chính là lúc “anh hoa phát tiết”, các thể loại thơ, tản văn, truyện ký, tiểu thuyết,… được thể nghiệm và đáng nể nhất là hai tập sách dày dặn (Truyện ký Tình yêu người lính - NXB Thanh niên năm 2021, 364 trang và tiểu thuyết  Hoa trong mắt bão - NXB Hội Nhà văn năm 2023, 570 trang) và hiện tại trên tay tôi là tập truyện ngắn Tình đất biên cương.

Anh là tác giả Đặng Văn Hương, nguyên Trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo thị xã Phú Thọ, nguyên Giám đốc Trung tâm Chính trị Thị xã Phú Thọ. Chỉ qua việc các tác phẩm của anh liên tiếp “trình làng”, đủ thấy tại sao Nhà văn Nga Maksim Gorky lại nói “Bản chất con người là nghệ sỹ” và “nghệ sỹ” Đặng Văn Hương xuất bản tập truyện ngắn Tình đất biên cương để chào mừng 80 năm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam, để thay lời tri ân đối với cuộc đời bởi đã cho mình được cống hiến trong quân ngũ.

Truyện ngắn là một thể loại văn học, thường là các câu chuyện kể bằng văn xuôi và có xu hướng ngắn gọn, súc tích, có độ dài từ vài dòng đến vài chục trang. Truyện ngắn vốn là thể loại dễ đọc và có nhiều độc giả hơn cả so với tiểu thuyết hoặc các thể loại khác. Tuy nhiên, truyện ngắn cũng không phải là thể loại dễ viết, không phải ai cũng thành công khi thể nghiệm thể loại này bởi ngoài việc quy định về dung lượng, phải kể đến kết cấu, bố cục, thế giới nhân vật và đặc biệt là xây dựng tình huống, có ý kiến cho rằng “Tình huống là vấn đề cốt tử của truyện ngắn”. Xây dựng được tình huống đặc sắc thì truyện ngắn thành công.

Tập truyện ngắn Tình đất biên cương gồm 17 truyện ngắn có độ dài vừa phải, bố cục chặt chẽ, có một số truyện xây dựng được tình huống khá hấp dẫn; nhân vật trong mỗi truyện phần lớn có nguyên mẫu từ cuộc sống đời thường, đã từng trải qua chiến tranh, họ có thể là bộ đội, là giáo viên, là nông dân,… với các mối quan hệ đồng đội, vợ chồng, người yêu hoặc cùng làng, cùng xã,… Những nhân vật chính diện khác nhau về tính cách nhưng chung nhau lý tưởng, chung nhau những nét đẹp phẩm chất vốn quý của dân tộc Việt Nam. Trong chiến trường, dù là kháng chiến chống Mỹ hay chiến đấu bảo vệ biên giới Tổ quốc, họ đều là “anh bộ đội Cụ Hồ” quả cảm, biết hy sinh lợi ích riêng vì lợi ích chung của quốc gia, dân tộc.

Tác giả Đặng Văn Hương trao sách tặng độc giả. Ảnh: HÙNG HÀ 

Truyện Ông Phấn là sự tái hiện tuổi trẻ rất đỗi tự hào của “anh Phấn” học giỏi, sáng tạo, có ý chí, hy sinh tình riêng để vì thực hiện nhiệm vụ cầm sung bảo vệ Tổ quốc, không đi học Đại học (niềm mơ ước và khát vọng cháy bỏng), để xin ở lại chiến trường vì anh ý thức sâu sắc một điều: Các cung đường “huyết mạch giao thông” cần anh hơn là trường Đại học cần anh! Và quyết định ở lại chiến trường còn vì anh đọc thấu suy nghĩ của thủ trưởng, sự lo lắng của thủ trưởng khi vắng anh,... Con người hội tụ nét đẹp cả tài và đức ấy, hậu chiến có cuộc sống hạnh phúc bên gia đình và người thân.

Tình đất biên cương là một câu chuyện cảm động, đọc xong dễ hiểu vì sao tác giả lấy tên truyện ngắn này đặt tên cho cả tập. Biên cương không chỉ gắn với khói lửa hay binh đao mà biên cương trong truyện ngắn của Đặng Văn Hương gắn với tình người. Chi tiết mấy anh em thao thức không ngủ, chờ đến phiên dậy gác thay đồng đội “Như vậy tất cả chúng tôi đều không ngủ được và nằm im thao thức, lắng nghe... chờ đến lượt mình đi gác và suốt đêm gác cùng đồng đội!” trong đêm rừng mưa rả rích, rét thấu xương là một chi tiết cảm động, chạm đến trái tim độc giả. Chiến trường khiến người xa lạ thành anh em, thành tri kỷ như lời thơ Chính Hữu “Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỉ ”.

Bạn lính là một truyện ngắn gọn gàng, kết thúc có hậu. Truyện về thủ trưởng Dũng và chiến sỹ Mít từng chung chiến hào chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, khi về đời thường lại làm bạn tâm giao, kết truyện lại thành thông gia. Khi ở chiến trường, anh Mít chưa biết chữ, khi có thư vợ phải nhờ anh Dũng đọc. Sau đó, được anh Dũng dạy cho con chữ để có thể tự viết thư. Khi về với cuộc sống đời thường, nhà ông Mít ở miền núi xa xôi cách trở so với nhà ông Dũng ở thành phố nhưng ông Dũng vẫn tìm vào tận nơi để thăm ông Mít, để “ôn cố tri tân” để chia sẻ những câu chuyện ấm áp ân tình. Tình huống đôi trẻ (con ông Dũng và con ông Mít) gặp nhau khiến người lớn ngạc nhiên cũng là một tình huống bất ngờ, khiến câu chuyện thêm thi vị và thêm giá trị nhân văn khi kết thúc có hậu.

Nét đẹp Nà Tòong là truyện ngắn hay cả lời lẫn ý, đó là câu chuyện giàu giá trị nhân văn, tác giả viết ngay phần mở đầu truyện “Trải qua nhiều đơn vị, đóng quân ở nhiều nơi khác nhau trên mảnh đất biên giới Cao Bằng thân yêu nhưng ấn tượng nhất với tôi là bà con dân bản Nà Tòong”. Ở đó ấm áp tình quân dân, ở đó đẹp nhất là văn hóa ứng xử, nét đẹp văn hóa chia sẻ… Nét đẹp Nà Tòong cùng với truyện Vẫn mãi trong tim, Trở về nhà,…dệt nên bài ca ấm áp, yêu thương của tình người, tình đời sâu nặng.

Sau cơn giông bão là câu chuyện tái hiện cuộc sống diễn ra trong kháng chiến chống Mỹ. Những rạn nứt và mất mát về cuộc sống gia đình, về hạnh phúc lứa đôi không được trọn vẹn do chiến tranh cuối cùng cũng được bao dung, tha thứ. Truyện kể về đôi vợ chồng Chín - Xoan, khi nghe tin Chín hy sinh, Xoan ở quê vẫn phụng dưỡng mẹ chồng chu đáo và định ở vậy chăm lo cho mẹ chồng. Do hoàn cảnh xô đẩy, Xoan có thai với anh Bốn. Chưa kịp tổ chức đám cưới thì Bốn đi bộ đội và lại hy sinh, Xoan đau khổ mang tiếng xấu với thiên hạ và vẫn ngày ngày chịu thương, chịu khó phụng dưỡng mẹ chồng, chăm sóc con thơ. Sau khi mẹ chồng mất, người chồng cũ tên Chín đột ngột trở về. Sau khoảng thời gian mất thăng bằng do sự nghi kỵ và ích kỷ của Chín, hai người lại đoàn tụ và sinh con. Cuối đời ông Chín tự thú đã “qua lại” với bà Nà Nảy người Lào (cũng do hoàn cảnh khắc nghiệt) và họ có với nhau hai đứa con trai. Kết thúc truyện là không khí đại gia đình đoàn tụ “Những đứa con: Năm, Sáu, Bảy, Tám của ông Chín do bà Xoan và bà Nẩy sinh ra có tuổi đời xấp xỉ nhau đã trưởng thành, góp phần xây dựng, bảo vệ đất nước và tình hữu nghị đặc biệt keo sơn của hai dân tộc Việt - Lào”.

Lỡ hẹn tình yêu là một câu chuyện cảm động và chân thực, phản ánh tính kỷ luật của  quân đội “Quân lệnh như sơn”. Người lính chấp hành nghiêm mệnh lệnh cấp trên để thực hiện tốt nhiệm vụ khai thác lâm sản trong núi cao, rừng sâu, bất chấp thời tiết mùa đông khắc nghiệt, bất chấp gian khổ, khó khăn trong thời gian cận kề Tết Nguyên Đán,... Chiến sỹ Bình sẵn sàng Lỡ hẹn tình yêu cá nhân để vẹn tròn tình yêu Tổ quốc, để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ và được kết nạp vào Đảng vì anh đã vượt qua “thử thách cuối cùng” của chi bộ.   

Các truyện ngắn Người lính trở về, Được mất, Xe lăn vững bước, Đất lành chim đậu, Hoa - lệ - rơi…. đề cập đến những người lính sau khi hoàn thành tốt nhiệm vụ trở về địa phương, tiếp tục gương mẫu, tỏa sáng phẩm chất anh bộ đội Cụ Hồ, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng, vượt lên trên gian khó về vật chất và tinh thần, hòa nhập với cuộc sống và góp phần không nhỏ vào việc kiến tạo quê hương, đất nước mạnh giàu. Cho hay, đã được luyện rèn và cống hiến qua quân ngũ thì phẩm chất người lính luôn là nét đẹp đáng tự hào, khiến những người chưa một lần đến chiến trường như tôi và thế hệ sau thêm cảm phục, trân trọng, ngưỡng mộ và biết ơn.

Điểm qua một số truyện ngắn đủ thấy các nhân vật chính trong tập truyện Tình đất biên cương phần lớn là người tốt, tốt về nhân cách, tốt về hành vi, ứng xử. Nhiều câu, đoạn sử dụng ngôn ngữ linh hoạt, “đậm chất lính” phù hợp hoàn cảnh, có lẽ bởi chính tác giả đã từng ra chiến trường, từng cầm súng bảo vệ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc. Có trải nghiệm thực tế nên đoạn văn mô tả hầm anh nuôi, bếp nấu kiểu Hoàng Cầm, canh gác và đánh địch chiếm chốt,…trong  Chuyện trên chốt, đoạn miêu tả cảnh dân làng đùm bọc yêu thương chăm lo cho bộ đội qua truyện Vẫn mãi trong tim, Nét đẹp Nà Tòong, Trở về nhà,…. rất giàu tính hiện thực.

Phần lớn các truyện ngắn của Đặng Văn Hương được diễn đạt trôi chảy theo một mạch cảm hứng chân thật, đúc kết thực tiễn anh từng trải qua. Nhiều câu, đoạn có chất thơ. Điều đó phản ánh năng lực và niềm yêu say cuộc sống, yêu thích thơ ca của một thầy giáo dạy Toán mang trong mình chất lính biên cương. Tuy nhiên, cũng chính vì tác giả biết sáng tác thơ nên đôi lúc người đọc có cảm giác việc đưa nhiều thơ vào một truyện ngắn cụ thể chưa thật hợp lý. Diễn biến tâm lý của nhân vật chính trong một vài truyện, qua những tình huống cụ thể cần được khắc sâu hơn.

Tình đất biên cương là tập truyện giàu giá trị hiện thực và giá trị nhân văn, ngợi ca những phẩm chất cao quý của người Việt Nam, đặc biệt trong kháng chiến chống Mỹ và chiến tranh bảo vệ biên giới Tổ quốc. Đọc Tình đất biên cương thêm yêu phẩm chất người lính, thêm trọng nét đẹp truyền thống tình đoàn kết quân dân và khắc sâu thêm lòng biết ơn dành cho những người lính hoặc đã từng là lính. Chính họ đã dệt nên khúc khải hoàn để bài ca về cuộc sống mãi mãi ngân vang trong tâm trí mỗi người.

Tác giả Đặng Văn Hương, tuy đã gần cái tuổi “xưa nay hiếm”, là cây viết “trẻ”, nghiệp dư, chưa hề qua một khóa “tập huấn” nào, vậy mà trong khoảng thời gian ngắn đã “đăng đàn” một tiểu thuyết, một truyện ký, một tập truyện ngắn và nhiều bài viết được đăng tải trên các báo, tạp chí trung ương và địa phương. Điều đó khiến bạn đọc xa gần thêm mến mộ và trân trọng sức lao động cần mẫn, nhiệt thành, đam mê của anh. Điều đó cũng cho hay, đúng là cuộc sống có Quy luật tập trung, tập trung cái gì cái đó phát triển! Có thời gian cho văn học, cho sự say mê sáng tác, hy vọng rằng thời gian tới anh tiếp tục cống hiến cho đời nhiều tác phẩm giá trị. Xin được cảm ơn tác giả - thầy giáo - cựu chiến binh  Đặng Văn Hương vì những giá trị anh đã cống hiến cho đời sống vật chất và đời sống tinh thần của dân tộc nói chung và quê hương Đất Tổ Vua Hùng nói riêng.

Phú Thọ, ngày 8/8/2024

Đ.N.T