Áp lực học hành, nhịp sống gấp gáp và sức hút của giải trí số khiến trẻ em đang dần xa những trang sách. Để văn học thiếu nhi tìm lại vị trí trong đời sống hôm nay, điều quan trọng không nằm ở tác phẩm hay, mà ở môi trường đọc được nuôi dưỡng bền bỉ từ gia đình, nhà trường, người viết, nhà xuất bản và toàn xã hội. Từ đó, trẻ có thêm những khoảng lặng để mơ mộng, tưởng tượng và lớn lên cùng văn chương.

Dư địa văn hóa rất lớn

Tại tọa đàm “Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ” do NXB Kim Đồng phối hợp cùng Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội tổ chức tuần qua, PGS. TS Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng nhà trường nhận định, văn học thiếu nhi luôn là một bộ phận đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của mỗi dân tộc. Những tác phẩm dành cho trẻ em không đơn thuần là sách giải trí, mà là “khung cửa sổ” giúp các em nhìn ra thế giới, nuôi dưỡng trí tưởng tượng, góp phần quan trọng định hình nhân cách, vun bồi trí tuệ cho “mầm non” tương lai.

TS Trịnh Đặng Nguyên Hương (Viện Văn học - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) gọi văn học thiếu nhi là một “địa chỉ kép” với những tác phẩm đích thực vừa dành cho trẻ em, vừa khiến người lớn soi thấy chính mình. Các tác phẩm kinh điển như Pippi tất dài, Totto-chan bên cửa sổ hay Dế Mèn phiêu lưu ký…, luôn chứa đựng những giá trị văn hóa, giấc mơ và khát vọng mà thế hệ trước muốn trao truyền cho thế hệ sau.

Từng có những lo ngại thiếu tác phẩm văn học hay, hình thức đẹp cho trẻ em, TS Trịnh Đặng Nguyên Hương cho rằng, những năm gần đây, đã có nhiều nhà văn rất tâm huyết, nhiều cuốn sách được làm công phu, đẹp đẽ và giàu giá trị được đưa tới bạn đọc nhỏ tuổi. Tuy nhiên, điều trẻ em thiếu là những “khoảng lặng”. Thời gian của nhiều em bị lấp kín bởi học chính khóa, học thêm, lớp kỹ năng và vô số áp lực khác. Đáng nói hơn, các em không còn khoảng trống tinh thần để có thể chìm sâu vào một cuốn sách, sống cùng nhân vật và để trí tưởng tượng được bay xa.

Còn theo nhà nghiên cứu phê bình văn học Bùi Việt Thắng, văn học thiếu nhi Việt Nam đang có “dư địa văn hóa rất lớn”. Trong năm học 2025-2026, Việt Nam có khoảng 20 triệu học sinh phổ thông. Một cộng đồng độc giả lớn đồng nghĩa với không gian phát triển rộng mở, nhưng nghịch lý nằm ở chỗ văn hóa đọc của người Việt chưa được chú trọng đúng mức và thấp hơn so với nhiều quốc gia.

“Nhìn việc đọc của trẻ em hôm nay, tôi thực sự thấy đáng lo”, ông trăn trở. Sự cạnh tranh khốc liệt từ các loại hình giải trí hiện đại, sự áp đảo của sách dịch và nhịp sống ngày càng gấp gáp đang khiến trẻ em dần xa văn chương Việt. Vì thế, theo ông, văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại đang mang trong mình một sứ mệnh lớn: Chấn hưng văn hóa đọc và “giành” lại độc giả.

Nhiều ý kiến cũng cho rằng, người viết cho thiếu nhi cần tạo nên những câu chuyện hấp dẫn, tác phẩm thực sự thấu hiểu tâm lý và nhịp sống của trẻ em trong bối cảnh hiện tại. Bên cạnh các tác phẩm đang tập trung vào những câu chuyện đời sống, sinh hoạt thường ngày, cần có tác phẩm giả tưởng, mang màu sắc lịch sử, văn hóa. Các chủ đề về môi trường tự nhiên, đời sống tinh thần của trẻ em trong xã hội hiện nay cũng là hướng đi giàu tiềm năng cho mảng sách này.

Cần khuyến khích sáng tác và xây dựng văn hóa đọc để văn chương không xa lạ với trẻ thơ. Ảnh: ITN

Nuôi dưỡng những tiếng nói mới cho văn học thiếu nhi

Là đơn vị nhiều năm bền bỉ đồng hành, góp phần nuôi dưỡng văn học thiếu nhi Việt Nam, NXB Kim Đồng luôn trân trọng những tiếng nói mới viết cho trẻ em hôm nay. Theo bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó Giám đốc, Tổng Biên tập NXB Kim Đồng, văn học thiếu nhi cần những sáng tác gần với tâm tư, suy nghĩ và khát vọng của trẻ nhỏ; hấp dẫn, thú vị để các em yêu thích và đón nhận. Mỗi cuốn sách vì thế không chỉ dừng ở một câu chuyện, mà còn là hạt mầm gieo vào tâm hồn trẻ thơ những giá trị chân - thiện - mỹ, tình yêu tiếng Việt và chắp cánh cho trí tưởng tượng.

“Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17.3.2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, nhấn mạnh xuất bản đóng vai trò quan trọng trong nền công nghiệp sáng tạo. Và các tác phẩm văn học chính là chất liệu nền tảng cho nhiều ngành nghệ thuật và sản phẩm văn hóa khác, từ sân khấu, điện ảnh, hoạt hình, nội dung số... Chính vì vậy, chăm lo cho văn học thiếu nhi chính là đầu tư cho hệ sinh thái sáng tạo trong tương lai”, bà Vũ Thị Quỳnh Liên bày tỏ.

Từ mục tiêu đó, nhiều hoạt động khuyến khích sáng tác cho thiếu nhi đã được triển khai trong thời gian qua. Các trại viết, cuộc vận động sáng tác, giải thưởng văn học… đã tạo thêm động lực để giới cầm bút mạnh dạn đến với đề tài trẻ thơ.

Đáng chú ý, cuộc vận động sáng tác Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất giai đoạn 2023-2025 đã thu hút hơn 600 tác giả gửi tác phẩm dự thi. Tiếp nối thành công này, Giải thưởng lần thứ hai, giai đoạn 2025-2027, đang được phát động với phạm vi độc giả mở rộng hơn, gồm nhi đồng, thiếu niên và thanh niên.

“Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn” của Báo Thể thao&Văn hóa cùng nhiều hoạt động nghề nghiệp khác cũng góp phần tiếp thêm động lực cho những cây bút viết cho thiếu nhi. Giá trị của các sân chơi này không chỉ nằm ở sự ghi nhận chuyên môn hay hỗ trợ vật chất, mà còn ở việc giúp người viết có thêm niềm tin để bền bỉ với một mảng sáng tác nhiều thử thách. Theo tác giả Cao Nguyệt Nguyên, các giải thưởng và cuộc vận động sáng tác vừa tạo áp lực cần thiết, vừa mở ra cơ hội để tác giả tập trung hơn, nghiêm túc hơn với trang viết dành cho trẻ nhỏ.

Để văn học thiếu nhi phát triển bền vững, theo nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng, cần có thêm những chính sách khuyến khích sáng tạo, đồng thời mở rộng hoạt động xuất bản, phát hành để tác phẩm đến gần hơn với bạn đọc nhỏ tuổi. Ở một góc nhìn khác, TS Trịnh Đặng Nguyên Hương cho rằng, các giải thưởng, hoạt động nghiên cứu và phê bình dành riêng cho văn học thiếu nhi hiện vẫn còn khá khiêm tốn. Ngay ở nhà trường, việc dạy văn đôi khi còn nặng về phân tích, “mổ xẻ” tác phẩm, trong khi điều quan trọng là giúp học sinh biết đối thoại với văn chương, tìm thấy niềm vui và sự đồng cảm trong từng trang sách...

Từ sáng tác, xuất bản đến giáo dục và tiếp nhận, văn học thiếu nhi vì thế cần được đặt trong hệ sinh thái văn hóa đọc rộng hơn, nơi gia đình, nhà trường, truyền thông, giới nghiên cứu, phê bình và các NXB cùng chung tay nuôi dưỡng tình yêu văn chương cho trẻ nhỏ.

Bởi sau cùng, văn học thiếu nhi không phải là câu chuyện của riêng người viết hay đơn vị xuất bản, mà đó là trách nhiệm chung của toàn xã hội trong việc giữ lại cho trẻ quyền được mơ mộng, được tưởng tượng và được lớn lên cùng những trang sách. 

Trung Nghĩa

Nguồn: Báo Văn Hóa