TIN TỨC

Mùa bỏ mả - Tản văn Chu Phương Thảo

Người đăng : phunghieu
Ngày đăng: 2026-11-19 20:33:31
mail facebook google pos stwis
26 lượt xem

(Vanchuongthanhphohochiminh.vn) - Mùa khô, biên giới nắng như đổ lửa. Gió băng qua những cánh rừng cao su bạt ngàn, hú dài trên những ngọn cây, luồn vào từng đám cỏ đuôi chồn trên những sườn đồi chao nghiêng như một bức tranh mê hoặc. Những rẫy cà phê bắt đầu chín rực, cúc quỳ nối nhau thắp lửa dọc những tuyến đường biên giới. Và đâu đó giữa bao la đại ngàn tiếng chiêng bắt đầu được đánh thức sau những ngày ngủ yên, ấy là lúc mùa Pơ thi đang về.

 

Tác giả Chu Phương Thảo

 

Pơ thi là lễ bỏ mả của người Jrai và Bana ở Tây Nguyên. Đó là nghi lễ cuối cùng dành cho người đã khuất , khép lại chuỗi ngày dài thương nhớ, vấn vương. Đây không chỉ là một nghi lễ tâm linh mà còn là cuộc chia tay giữa hai thế giới: người sống và người chết. Trong lễ bỏ mả, người sống làm lễ để tiễn biệt người chết, đưa linh hồn họ đi về cõi A Tâu - thế giới của những người chết theo quan niệm của người dân bản địa.

Các già làng kể lại rằng, trong đêm Pơ thi, ranh giới của người sống và người chết gần nhau đến mức tưởng chừng như một hơi thở nhẹ. Không ai nói ra nhưng ai cũng hiểu đây là đêm cuối cùng. Trong đêm lễ hội đó linh hồn người chết sẽ trở về với người thân lần cuối cùng. Họ lặng lẽ hiện diện đâu đó bên ánh lửa, trong vòng xoang đang quay đều quanh nhà mồ. Sau khi kết thúc nghi lễ, vòng xoang khép lại, những chiếc chiêng được đặt xuống, người ra đi thanh thản bước về thế giới của mình, người ở lại trở về với cuộc sống thường ngày.

Lễ Pơ thi rất kỹ. Khi bóng tối dần buông, ánh lửa bập bùng soi xuống những ngôi nhà mồ, tiếng chiêng bắt đầu ngân lên, những vòng xoang được mở ra, những bàn chân trần chạm đất, những bước chân nhịp nhàng nối tiếp nhau như kéo cả đất trời cùng hòa vào một vòng tròn huyền bí. Đêm ấy, chiêng không chỉ gọi người sống mà còn là lời tiễn biệt gửi đến những linh hồn. Không ai đứng ngoài cuộc, không ai là khán giả, người già người trẻ, đàn ông đàn bà cùng hòa làm một. Tiếng chiêng không chỉ dẫn dắt bước chân mà còn kết nối tâm hồn, nối con người với nhau hơn. Cứ thế, vòng xoang nối dài, nhịp chiêng tiếp nối tạo thành bản hòa tấu của cả cộng đồng - nơi âm nhạc không chỉ được nghe bằng đôi tai mà còn được cảm nhận qua từng hơi thở, từng nhịp tim của mỗi người.

Tiếng chiêng dội lên trầm hùng như tiếng vọng từ sâu thẳm đại ngàn. Đó không phải là những âm thanh rời rạc mà là một chỉnh thể rất hài hòa từ cao độ, tiết tấu và âm sắc. Mỗi chiếc chiêng đảm nhận một vị trí khác nhau nhưng khi hòa nhịp lại tạo nên một kết cấu đa thanh đặc sắc. Những mô típ âm nhạc được lặp đi lặp lại có tính chu kỳ tạo nên sự chuyển động nhịp nhàng cuốn bước chân vào những chuyển động không ngừng. Trong không gian ấy, những ánh mắt tìm nhau, những bàn tay khẽ chạm nhẹ rồi vội buông, gửi cả nhớ mong vào nhịp xoang mà chẳng dám hứa hẹn điều gì.  Đâu đó, những cánh bướm lạc mùa chập chờn bay qua ánh lửa làm cho đêm lễ hội trở nên huyền bí hơn. Đêm đen vời vợi được mở ra như một miền ký ức, nơi cất giữ những cuộc gặp gỡ, những rung động và cả những lời chưa kịp nói, con người bỗng trở nên gần nhau hơn, mọi khoảng cách về tuổi tác, ngôn ngữ hay nguồn gốc dường như tan biến nhường chỗ cho những đồng điệu và gắn kết.

Tôi nhớ đêm Pơ thi đầu tiên mình tham dự tại xã Ia Dom vào năm 1999 khi vừa đặt chân đến Đức Cơ công tác. Khi vừa tốt nghiệp trường Văn hóa Nghệ Thuật Gia Lai, tôi được giới thiệu về Huyện đoàn để làm công tác phong trào. Hành trang mang theo của cô gái 22 tuổi lúc ấy là nhiệt huyết của tuổi trẻ và khát vọng được cống hiến. Tôi đến với lễ hội bằng nhiệm vụ của một cán bộ Đoàn và cả sự háo hức, tò mò của một người trẻ lần đầu tiên được chạm vào một không gian văn hóa đầy lạ lẫm.

Đêm đó tôi đã cùng dân làng, cùng các anh bộ đội Tiểu đoàn 50, đồn biên phòng 721 hòa vào đêm lễ hội, những cánh tay nối dài, những vòng xoang bất tận bên ché rượu cần chuyền nhau trong men say. Đêm ấy, không còn khoảng cách của người Kinh, người Jrai, giữa khách và chủ hay giữa những con người vừa gặp mặt mà chỉ có tiếng chiêng vang lên ngân xa như tiếng gọi của đại ngàn.

Gần 27 năm sau, tháng 10 năm 2026, tôi lại trở về Ia Dom. Vẫn mảnh đất biên giới thân yêu ấy, vẫn những con đường mang dấu chân một thời tuổi trẻ nhưng lần trở lại này tôi mang theo một tâm thế hoàn toàn khác. Không còn là cô cán bộ Đoàn năm nào với trái tim đầy nhiệt huyết và sự háo hức của tuổi trẻ, tôi trở về với vai trò một cô giáo dạy tại trường Phổ thông Nội trú TH và THCS Ia Dom, mang theo hành trang của gần ba thập kỉ công tác, những trải nghiệm của nghề trồng người và khát vọng sâu sắc hơn về sự cống hiến.

Tôi trở về Ia Dom không phải để tìm lại những gì đã qua mà để viết tiếp một câu chuyện đẹp. Tôi mong ước mình có thể làm được điều gì đó cho mảnh đất nơi đây và biết đâu trong tương lai giữa những thay đổi của mảnh đất biên giới sẽ có những lớp trẻ nhớ về ngôi trường này như nơi đã chắp cánh cho ước mơ đầu tiên của mình. Với tôi, đứng lớp ở ngôi trường này không đơn thuần chỉ để dạy học sinh hát đúng một bài ca, đọc đúng cao độ tiết tấu một bài tập đọc nhạc mà tôi mong muốn rằng âm nhạc sẽ trở thành cầu nối đưa các em đến gần hơn với thế giới văn hóa đầy màu sắc phong phú của dân tộc mình. Tôi muốn các em được nghe, được hiểu về tiếng chiêng, điệu xoang và được biết thêm về những phong tục của buôn làng. Từ những bài học giản dị ấy, tôi mong các em thêm yêu, thêm tự hào về nguồn cội để mai này dù có đi đâu, làm gì thì các em vẫn nhận ra vẻ đẹp và giá trị của bản sắc dân tộc mình.  Nếu có thể góp một dấu ấn nhỏ trong hành trình trưởng thành ấy, với tôi đó là niềm hạnh phúc lớn lao của nghề trồng người.

Ia Dom trong tôi vừa thân thuộc vừa mới mẻ. Những thay đổi của cuộc sống hôm nay hiện lên trên từng mái nhà, từng con đường, từng buôn làng. Và khi một mùa Pơ thi nữa đang chuẩn bị mở ra, những ký ức cũ bỗng trở về. Tôi tự hỏi, những vòng xoang hôm nay có còn dài bất tận như đêm ấy không? Tiếng chiêng có còn làm rung động những trái tim non trẻ như tôi ngày xưa không? Những giá trị văn hóa đã từng mê hoặc tôi trong đêm Pơ thi đầu tiên ấy sẽ được gìn giữ, tiếp nối và trao gửi cho các bạn trẻ bằng cách nào? Những câu hỏi ấy khiến tôi thấy mình háo hức hơn. Một cảm giác thật lạ như thể thời gian bỗng như chậm lại để trái tim mình được trẻ thêm một lần nữa. Tôi muốn được trở về, muốn được tan vào tiếng chiêng, muốn được hòa mình vào nhịp xoang bất tận bên ánh lửa nhà rông bập bùng cùng với men say. Muốn chậm lại một chút giữa những bộn bề để lắng nghe tiếng kể chuyện của già làng, để nhìn ánh mắt lấp lánh của những bạn trẻ và cảm nhận nét đẹp của một nền văn hóa vẫn luôn sống trong lòng cộng đồng.

Ia Dom hôm nay chuyển mình trên hành trình phát triển. Những con đường mới đang mở ra, mảnh đất biên cương của Tổ quốc đang từng ngày thay da đổi thịt, nhịp sống hiện đại ngày càng hiện diện trong từng buôn làng. Nhưng phát triển không đồng nghĩa là đánh mất những giá trị đã làm nên bản sắc của một vùng đất mà là cách để bà con tiếp tục được sống với bản sắc của mình, để tiếng chiêng vẫn còn chỗ đứng trong đời sống hôm nay.

Pơ thi là một nét văn hóa như thế. Pơ thi không dạy người ta quên mà dạy người ta cách buông tay đúng lúc. Khóc đến đấy đủ rồi, yêu thương đến đây cũng trọn vẹn rồi. Tiếng chiêng rồi sẽ dừng, vòng xoang cũng khép lại, những ché rượu cần vơi đi nhưng điều còn lại là ký ức, là tình cảm cộng động và những giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Nắng và gió biên giới đã nhuộm tím những đồng cỏ đuôi chồn. Trên những tán Pơ lang, vài chiếc lá đầu tiên bắt đầu rời cành. Đất trời dường như đang khẽ chuyển mình, đại ngàn như đang sửa soạn để đón một mùa lễ hội mới. Đâu đó, tiêng chiêng bắt đầu vọng về, khi gần, khi xa, len qua những dòng thác, băng qua những cánh rừng rồi bất chợt chạm vào một miền ký ức tưởng chừng đã ngủ yên trong tôi.  Tiếng chiêng ấy như gọi về từ một miền xa thẳm, đánh thức cả những điều tưởng chừng như lãng quên. Có lẽ, một mùa Pơ thi nữa đang về…

C.P.T

Bài viết liên quan

Xem thêm
Bác sĩ Alexandre Yersin – Một nhân cách đáng ngưỡng vọng
Sau những ngày du ngoạn từng địa chỉ nổi tiếng ở Nha Trang, chúng tôi đến xã Suối Dầu với một hành trang tương đối ít ỏi về bác sĩ Alexandre Yersin. Kiến thức về các anh hùng, danh nhân đất Việt thì ai cũng có thừa, nhưng hiểu biết về các nhân vật nổi tiếng ở nước ngoài đến dải đất hình chữ S sinh sống và làm việc hầu hết chỉ gói gọn ít ỏi trong lòng bàn tay bằng con đường khảo cứu.
Xem thêm
Phía sau những trang sách học trò
Thời gian như dòng sông lặng lẽ chảy qua bao mùa mưa nắng, nhưng có những giá trị vẫn vẹn nguyên, lấp lánh đằng sau vết bụi mờ của năm tháng. Đôi khi giữa bộn bề cuộc sống, chỉ một làn gió se lạnh hay một nhành hoa ép khô trong cuốn sổ cũ cũng đủ đánh thức cả một tâm hồn đong đầy ân tình. Nhìn lại chặng đường đã qua, ta chợt nhận ra điều kỳ diệu nhất không nằm ở những hào quang phía trước, mà ẩn giấu ngay ở góc khuất bình dị mà thiêng liêng: phía sau những trang sách học trò.
Xem thêm
Hòn Chồng ngày trở lại
Tôi rời Hòn Chồng, mang theo một chút nắng chiều và một miền ký ức đã ngủ yên gần 60 năm. Những cục đá vẫn còn đó, biển vẫn xanh, chỉ có người trở lại là đã khác xưa nhiều lắm.
Xem thêm
Hà Nội và nỗi niềm hoa sữa – Tản văn Đào Thị Thu Hiền
Nhớ đến những mùa hoa Hà Nội, những người yêu mảnh đất này không thể không nhắc đến mùa hoa sữa. Đó là một mùa hoa nhưng cũng có thể gọi về cả mùa thơ, mùa nhạc khiến cho đất trời thủ đô khoảnh khắc cuối thu chầm chậm sang đông bỗng trở nên rạo rực, thao thức, nồng nàn với những vấn vương bởi cái hương thơm ngọt ngào, đằm sâu, quyến rũ đang dịu dàng gửi vào trong gió. Mùi hương ấy làm cho bao bước chân qua không khỏi ngập ngừng như thể đang bị níu lại. Có lẽ vì thế mà loài hoa này, từ lâu, đã được xem là tình yêu và nỗi nhớ của người Hà Nội.
Xem thêm
Kiến nghị lấy ngày 27/7 làm ngày Quốc giỗ
Tôi quan niệm rằng sự hy sinh của những người con đất Việt không bị giới hạn bởi một thời đại, một cuộc chiến tranh hay một thế hệ. Tất cả những người đã hy sinh vì độc lập, tự do và sự trường tồn của đất nước đều xứng đáng được các thế hệ hôm nay và mai sau tưởng nhớ. Bởi vậy, khi bàn về Ngày Quốc giỗ, cần phân biệt rõ giữa việc lựa chọn một ngày tưởng niệm chung và việc bảo đảm sự tri ân đối với từng đối tượng, từng giai đoạn lịch sử. Hai việc này không nhất thiết loại trừ nhau.
Xem thêm
Những người đi qua Trường Sơn – 55 năm một lời hẹn
Bài đăng Đặc san của Hội Nhà báo TPHCM chào mừng Đại hội Hội Nhà báo TPHCM
Xem thêm
Về bến Lộc An
Bài đăng báo Cựu chiến binh Việt Nam
Xem thêm
Đồng xu nhỏ và những chuyến xe – Tùy bút Trương Văn Dân
Lâu lắm, có lẽ gần 30 năm sau tôi mới gặp lại Franco. Sau khi tốt nghiệp, mỗi người mỗi ngả để mưu sinh. Ai cũng đều trải qua những thăng trầm về công việc, đổi nhà, gia đình con cái… thế là chúng tôi mất tin nhau.
Xem thêm
Khoa phục hồi chức năng (A26) vững chuyên môn, sáng y đức
Y học hiện đại có thể kéo dài một nhịp tim, giành lại một mạng sống từ ranh giới sinh tử. Nhưng chính Phục hồi chức năng mới là người trả lại cho nhịp tim ấy một lý do để đập, trả lại cho sự sống ấy một phẩm giá để tồn tại. Bởi cứu sống một con người đã là kỳ tích, nhưng giúp họ tự tay nâng một ly nước, tự bước đi bằng đôi chân mình và sống một cuộc đời độc lập — đó mới là sự hoàn thiện trọn vẹn nhất của y đức.
Xem thêm
Lớn khôn bên cửa từ bi
Bài đăng Văn nghệ Gia Lai
Xem thêm
Mảnh vườn bên suối – Tản văn Nguyễn Hồng Quang
Năm nào cũng vậy, khi những đợt gió mùa đông bắc đầu tiên tràn về rét nhẹ cũng là lúc mẹ tôi cẩn thận lấy từ gác bếp xuống những ống nứa đựng hạt giống. Đó là những hạt cải thìa tròn lẳn, màu nâu bóng được chọn lựa kỹ càng từ những cây cải to nhất, khỏe nhất mùa trước. Khác với hoa cải bẹ hay cải nương có màu vàng tươi, hoa cải thìa lại mang màu trắng tinh khôi, dịu dàng như những vệt mây nhỏ đọng lại giữa vườn chiều. Khi những quả cải nhỏ như quả đỗ xanh chuyển từ màu xanh sang sắc vàng hanh, mẹ cắt cả chùm mang về bó lại, treo bên hiên nhà mươi hôm cho khô rồi mới vò lấy hạt phơi đem cất.
Xem thêm
Bỉ ngạn, một mùa hoa, một đời người – Tùy bút Nguyễn Thị Việt Nga
Bỉ ngạn theo tiếng Hán có nghĩa là bờ bên kia (bỉ: bên kia, ngạn: bờ). Trong cách giải thích của Phật giáo, đối diện với bỉ ngạn là “thử ngạn” bờ bên này. Bờ bên này là thế giới con người đang sống, nơi còn sinh tử, phiền não và mê lầm. Bờ bên kia là cảnh giới vượt thoát khỏi những ràng buộc ấy, là bờ giác ngộ. Trong truyền thống Tịnh Độ tông Nhật Bản, “bỉ ngạn” còn được dùng để chỉ Tây phương Cực Lạc của Đức Phật A Di Đà. Bởi vậy, nếu chỉ hiểu bỉ ngạn là “cõi chết” thì có lẽ chúng ta đã làm nghèo đi ý nghĩa của hai chữ ấy.
Xem thêm
Lửa ơi! – Tùy bút Nguyễn Đông Nhật
Trở lại với “đời thường”, thì lửa là phương tiện thân thuộc khi đem đến cho con người cuộc sống dễ chịu hơn, sau thời kỳ sống trong dằng dặc đêm dài tăm tối của thời mông muội. Nói nôm na, thì lửa cho ánh sáng khi tối trời, để nấu ăn, xua đuổi các loài động vật-côn trùng, tạo các tín hiệu liên lạc từ xa… Lửa còn là ngôn ngữ của tình cảm, từ người bình dân Việt…
Xem thêm
Bồng bềnh trên mây – Tản văn Kỳ Nam
Tôi tình cờ “phát hiện” ra chị trong một lần lang thang tác nghiệp với chiếc Cub 50 cà tàng từ thời sinh viên và máy ảnh treo trước ngực. Chiếc xe dành để đi thực địa hôm đó giở chứng lần thứ chín mươi chín - cho đến khi một người xa lạ ngồi lên đạp cần khởi động nó mới chịu nổ máy.
Xem thêm
Đánh mất – Tản văn của Nguyễn Đúp Sật
Có những sự phụ bạc không đi kèm tiếng cãi vã, không có kẻ thứ ba hay những cú tát nảy lửa trong một chiều giông bão. Sự phụ bạc tàn nhẫn nhất là khi một người tự nguyện đem trọn tuổi trẻ, xương máu và lòng tin của mình để kê chân cho người kia bước lên đài cao, để rồi khi đứng trên đỉnh vinh quang, kẻ ấy nhẹ nhàng buông tay như gạt đi một giọt sương đọng trên vạt áo...
Xem thêm
Một hải trình để những bến bờ xa gần lại
Khi tàu KN 491 đã cập bến Lữ đoàn 125 sau 8 ngày đi biển, tôi vẫn có cảm giác mình còn lênh đênh trên sóng. Sóng không còn dưới chân, nhưng tiếng sóng vẫn ở trong lòng. Những hòn đảo đã lùi lại phía sau, nhưng từng gương mặt, từng cái bắt tay, từng màu áo lính, từng ngọn đèn trên biển vẫn hiện lên rõ ràng như mới vừa đây thôi.
Xem thêm
Muộn màng - Tản văn của Nguyễn Đúp Sật
Có một kiểu âm thanh mà chỉ khi đi qua phân nửa đời người, người ta mới bắt đầu thấy sợ. Đó không phải là tiếng còi xe cấp cứu xé màn đêm, cũng chẳng phải tiếng sấm sét đùng đùng trước cơn giông. Đó là tiếng cái gậy mây gõ tốc... tốc... xuống nền gạch tàu cũ kỹ vào mỗi năm giờ sáng.
Xem thêm
Thương nhớ những mùa trăng – Tản văn Trà Bình
- Ai trong đời cũng có một tuổi thơ hồn nhiên gắn liền với những mùa trăng thật đẹp. Tôi cũng vậy, ánh trăng của những mùa Tết Trung thu năm xưa luôn là miền ký ức dịu dàng, trong trẻo. Bây giờ, dù đã trưởng thành, tôi vẫn giữ nguyên thói quen mong đợi đêm rằm – khoảnh khắc khiến lòng lại ngập tràn niềm vui như thuở bé.
Xem thêm
Bão tháng 9 - Tản văn của Vũ Minh Phúc
Trong tất cả những điều này – như sự nổi giận của nhiên nhiên, bầu không khí an nhiên và trong lành bị nghiêng ngả bởi làn gió thổi liên hoàn không biết từ đẩu từ đâu, mặt trời bị biến dạng, không còn xuất hiện nữa, bức tranh cuộc sống đầy tiếng thở dài nặng nhọc, thậm chí chẳng ai có thể làm nổi việc nữa, mọi thứ đều phải dừng lại – nhưng việc người ta có thể làm trong lúc này là ngồi chờ đợi trong nhà và ước gì bão sẽ qua đi.
Xem thêm
Những ngọn đèn đứng gác trong đêm – Tản văn của Vũ Minh Phúc
Suốt đêm dài, họ không ngủ và như thể còn trong giấc ngủ chập chờn, tôi nói chuyện với họ, về công việc, gia đình, con gái, luôn trong trạng thái lo lắng; và sau một hồi tiếp nhận đủ các thông tin từ trung tâm báo về, họ ngập đầu trong các ca trực, nghe điện thoại, ghi chép nhật ký lịch trình thời gian tàu chạy, giải quyết ùn tắc ở ngã tư và đóng barie chắn ngang, tôi mới hiểu tại sao trong mọi tình huống giao thông nguy hiểm người gác chắn lại trở nên quan trọng hơn đối với tất cả mọi người.
Xem thêm