Trong xã hội hiện đại, chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy những công cụ để làm thỏa mãn nhu cầu của bản thân, nhanh đến mức chỉ cần vài giây chậm trễ cũng đủ khiến chúng ta khó chịu vì phải chờ đợi.

Vì thế, không nhiều người có thể kiên nhẫn chờ đợi một tác phẩm thủ công hoàn thiện bởi thời gian là yếu tố cần thiết, lại càng không thể nhìn nhận đúng giá trị của chúng vì các mặt hàng công nghiệp quá nhanh, rẻ và đa dạng khi đem lên bàn cân so sánh. Mùa Trung thu, những chiếc lồng đèn nhựa lấp lánh, phát nhạc, được bán với giá rẻ lại tràn ngập phố phường. Liệu chúng ta còn sẵn lòng chờ đợi một chiếc lồng đèn thủ công, được làm nên từ sự tỉ mỉ và tâm huyết của người nghệ nhân?

Lược sử lồng đèn

Nghệ thuật lồng đèn có từ Trung Quốc, với những ghi chép lịch sử xuất hiện từ thời nhà Hán (206 TCN - 220 SCN). Ban đầu, lồng đèn được sử dụng như một công cụ chiếu sáng thiết yếu, giúp thắp sáng đường phố và nhà cửa, đặc biệt là ở các vùng nông thôn. Những chiếc lồng đèn sơ khai được làm từ các vật liệu tự nhiên như tre, giấy và lụa.

Giữ gìn nghệ thuật thủ công văn hóa truyền thống.

Qua thời gian, vai trò của lồng đèn đã vượt ra ngoài chức năng chiếu sáng thông thường. Chúng trở thành biểu tượng mạnh mẽ trong các lễ hội truyền thống, đặc biệt là lễ hội Nguyên tiêu, được tổ chức vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch, đánh dấu sự kết thúc của Tết Nguyên đán. Lễ hội này ban đầu gắn liền với tín ngưỡng Phật giáo, khi các nhà sư thắp lồng đèn trong các ngôi đền để tỏ lòng tôn kính Đức Phật.

Hệ thống biểu tượng của lồng đèn rất phong phú, với ý nghĩa sâu sắc được truyền tải qua màu sắc, hình dáng và họa tiết. Màu đỏ, phổ biến nhất, tượng trưng cho sự may mắn, tài lộc, và hạnh phúc. Màu vàng, từng là màu của hoàng đế, đại diện cho sự giàu có và quyền lực. Trong Phật giáo, màu vàng còn mang ý nghĩa giải thoát khỏi những lo lắng thế tục. Các hình dáng truyền thống thường là hình tròn, tượng trưng cho sự trọn vẹn và sum vầy. Các họa tiết trang trí cũng mang ý nghĩa riêng, như hình rồng biểu thị sức mạnh, hoa và bướm biểu thị hạnh phúc, và tre biểu thị sự kiên cường. Truyền thống có ba loại lồng đèn chính: lồng đèn treo (mang lại may mắn), lồng đèn thả bay (mang theo ước nguyện lên trời), và lồng đèn thả nổi (gửi gắm lời cầu nguyện trên sông).

Tại Việt Nam, Tết Trung thu, hay còn gọi là Tết Trăng rằm, là một trong những ngày lễ truyền thống quan trọng nhất. Tết Trung thu ở Việt Nam gắn liền với câu chuyện dân gian về chú Cuội, tạo nên một bản sắc riêng biệt. Tết Trung thu là dịp để các thành viên trong gia đình sum vầy, quây quần bên nhau để thưởng thức bánh và ngắm trăng. Những lồng đèn ông sao, con cá, lồng đèn kéo quân, đèn cù, hay đèn quả trám dường như đã ăn sâu vào tiềm thức của thiếu nhi Việt Nam. Những đứa trẻ ấy lớn lên, làm cha, làm mẹ, tiếp tục truyền đạt lại giá trị tinh thần ấy cho thế hệ tiếp theo. Lồng đèn là một biểu tượng không thể thiếu, không chỉ đơn thuần là vật trang trí hay đồ chơi của trẻ nhỏ mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về tình thân, lòng biết ơn và sự kết nối. Theo đó, lồng đèn Trung thu là một món quà ý nghĩa, thể hiện tình yêu thương và sự tri ân đối với những người thân yêu. Hoạt động rước đèn của trẻ em vào đêm rằm là một nét văn hóa đặc trưng, tạo nên không khí ấm áp, vui tươi cho toàn bộ cộng đồng.

Xã hội quá nhanh cho một giá trị thủ công

Mùa Trung thu năm nay, làng nghề lồng đèn Phú Bình (TP.HCM) phải đối mặt với sự sụt giảm đáng kể về số lượng đơn đặt hàng và việc các đơn hàng này đến muộn hơn nhiều so với những năm trước. Thay vì nhận được các đơn đặt hàng lớn từ sớm để chuẩn bị nguồn cung, các xưởng hiện nay chỉ nhận được yêu cầu sản xuất theo kiểu “đặt đến đâu, làm đến đó”, cho thấy sự không chắc chắn và thiếu ổn định của thị trường. Điều này được nghệ nhân Nguyễn Trọng Thành giải thích là do tình hình kinh tế khó khăn chung, dẫn đến việc người tiêu dùng và các thương lái thận trọng hơn trong việc nhập hàng. Họ không dám dự trữ nhiều mà chỉ lấy hàng vừa đủ để bán, chờ hết rồi mới lấy thêm.

"Khởi đăng tác khí" nhóm bạn trẻ chuyên phục dựng những món đồ chơi Trung Thu cổ lên đến hàng thập kỷ. Ảnh Tạp chí Nhiếp ảnh.

Thêm vào đó, làng nghề còn phải đối mặt với áp lực về giá cả. Mặc dù giá nguyên liệu sản xuất lồng đèn có xu hướng tăng, nhưng các nghệ nhân không thể tăng giá bán sản phẩm. Họ buộc phải giữ nguyên giá để đảm bảo tính cạnh tranh và phù hợp với khả năng chi trả của người mua, tránh gây thêm khó khăn cho việc tiêu thụ sản phẩm. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận và sinh kế của những người làm nghề. Tuy vậy, lồng đèn điện tử với mẫu mã đa dạng, hiệu ứng ánh sáng bắt mắt và giá thành cạnh tranh vẫn chiếm ưu thế lớn trên thị trường, tạo sức ép không nhỏ lên lồng đèn thủ công. Sự tràn lan của lồng đèn công nghiệp, sản xuất hàng loạt từ nhựa và các vật liệu rẻ tiền, không chỉ cạnh tranh về giá mà còn làm thay đổi thị hiếu của người tiêu dùng. Hậu quả là nhiều làng nghề lồng đèn truyền thống đang dần mai một và đối mặt với nguy cơ biến mất. Sự tiện lợi và đa dạng của các sản phẩm hiện đại đã khiến lồng đèn thủ công, vốn đòi hỏi sự công phu và giá thành cao hơn, dần mất đi vị thế trên thị trường.

Nhìn rộng hơn thì đó là sự đi xuống của nhận thức về giá trị của xã hội hiện đại, nơi ưu tiên cho sự nhanh, rẻ nhưng thiếu chiều sâu. Thay vì tìm hiểu và trải nghiệm những giá trị lao động thủ công do bàn tay người nghệ nhân làm ra thì con người hiện đại lại chọn những thứ dễ dàng tiêu thụ hơn. Điều này không chỉ xảy ra với lồng đèn mà còn phản ánh xu hướng chung trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật khác. Những khách hàng có thể khó tính với một người họa sĩ nhưng lại dễ dãi với một sản phẩm méo mó được tạo ra từ AI do vài dòng lệnh họ đặt ra, dẫn tới những giá trị thủ công truyền thống ngày càng mai một, nghệ nhân và nghệ sĩ khó có thể duy trì hoạt động khi không thể duy trì chất lượng cuộc sống để bám nghề.

Bảo vệ nghệ thuật thủ công như bảo vệ một tương lai

Dù phải đối mặt với nhiều thử thách, nghệ thuật truyền thống vẫn tồn tại vì giá trị bất diệt của nó. Nhờ vào những người đầy nhiệt huyết vẫn dùng tất cả niềm đam mê và trí lực để giúp bảo tồn những giá trị ấy.

Chị Nguyễn Thị Kim Thủy, một nữ kiến trúc sư trẻ ở TP.HCM, người đã dốc lòng phục dựng những món đồ chơi Trung thu cổ xưa. Sau khi vô tình phát hiện nhiều bức ảnh Trung thu cách đây hơn 100 năm với những chiếc lồng đèn được chế tác tinh xảo, chị đã quyết tâm thành lập xưởng thủ công Khởi Đăng Tác Khí vào năm 2022 để hồi sinh nét đẹp văn hóa này. Chị Thủy cho biết, mỗi món đồ chơi truyền thống đều mang một ý nghĩa sâu sắc, ví dụ như lồng đèn hình con cua tượng trưng cho sự đỗ đạt trong thi cử, lồng đèn hình bướm mang ý nghĩa phúc điền, còn hình tượng tiến sĩ giấy lại gửi gắm niềm mong ước cho sự học hành đỗ đạt, thành tài, khẳng định truyền thống hiếu học của dân tộc. Quá trình làm ra một chiếc lồng đèn rất công phu, có thể mất từ vài ngày đến hơn ba tháng với những sản phẩm lớn. Dù gặp nhiều khó khăn do nguồn tư liệu và vật liệu cổ khan hiếm, chị Thủy vẫn miệt mài thổi hồn vào từng chi tiết, không chỉ để tái hiện ký ức mà còn để lan tỏa tình yêu văn hóa truyền thống đến nhiều người trẻ khác.

Nghệ nhân Nguyễn Trọng Bình (TP.HCM) là người đã có hơn 30 năm gắn bó với nghề làm lồng đèn truyền thống. Anh cho biết: Sau giai đoạn suy thoái của lồng đèn Việt vào năm 1995, anh đã từ bỏ nghề 8 năm nhưng sau đó quay trở lại với mong muốn gìn giữ nét văn hóa này. Với tâm huyết và sự sáng tạo, anh đã nâng cấp sản phẩm, thu hút không chỉ trẻ em mà cả người lớn, nhằm mục đích truyền tải ý nghĩa và giá trị của lồng đèn truyền thống qua các thế hệ. Anh cũng bày tỏ mong muốn truyền lại nghề cho những người trẻ để duy trì và phát triển di sản văn hóa này, bởi anh tin rằng Trung thu là Tết của các em thiếu nhi và lồng đèn truyền thống góp phần tạo nên một cái Tết Trung thu đúng nghĩa cho trẻ em Việt Nam.

Bảo tồn lồng đèn truyền thống không chỉ là gìn giữ một món đồ chơi, mà là giữ lại ký ức, bản sắc, một giá trị tinh thần quý báu của dân tộc. Vậy, chúng ta sẽ làm gì để thắp sáng một mùa Trung thu đúng nghĩa cho thế hệ mai sau?

Tèo Phạm/Báo Văn Nghệ