BÙI THANH TRUYỀN

‘Chân cứng đá mềm’ là cuốn hồi ký thứ ba của đạo diễn Xuân Phượng, vừa có buổi ra mắt sáng 29/5 tại TP.HCM, thu hút đông đảo công chúng và văn nghệ sĩ.

“Chân cứng đá mềm” tiếp nối mạch kể chuyện về cuộc đời nhiều thành tựu lắm thăng trầm của đạo diễn Xuân Phượng, sau “Gánh gánh gồng gồng” và “Khắc đi khắc đến”. Đọc “Chân cứng đá mềm”, bên tai tôi cứ văng vẳng lời tự bạch rất chi là ấn tượng của không ít người: Tôi chỉ có một ưu điểm và một nhược điểm. Ưu điểm là nhớ lâu; còn nhược điểm là… thù dai. Giữa đôi bờ nhớ - quên, yêu - ghét, thương - giận, đạo diễn Xuân Phượng tuổi 97 sẽ ứng xử ra sao để “gánh nghiệp” cập bến văn chương?
 

Nếu hạnh phúc và ý nghĩa của đời người là sự lựa chọn sống thì “Chân cứng đá mềm” là một minh chứng sống động. Giữa thời buổi chiến tranh, không ít người mưu cầu sự yên lành cho gia đình, bản thân thì nhân vật chính, lại là phụ nữ, dám chấp nhận đánh đổi ấm êm để được sống với khát vọng, lí tưởng của mình. Năm ba mươi bảy tuổi, từ trưởng phòng khám bệnh thuộc Ủy ban Liên lạc văn hóa với nước ngoài, lương cao, cuộc sống ổn định, an nhàn, người phụ nữ ấy đã quyết định đổi nghề, trở thành một phóng viên, một người làm phim tài liệu chiến trường với bao nguy hiểm, chết chóc, gian nan và đồng lương sụt giảm.

Không đơn thuần lãng mạn, lí tưởng nhất thời, mà là sự tri nhận thấu lí đạt tình để hồi đáp lời hiệu triệu của Joris Ivens - người thầy điện ảnh đầu tiên của tác giả: “Giữa năm 1967 này, các bạn đang rất cần những phiên dịch, những bác sĩ. Nhưng cần gấp hơn nữa là một đội ngũ những người phóng viên chiến trường để ghi lại tại chỗ những tội ác mà kẻ thù đã giáng xuống đất nước các bạn, để ghi tại chỗ sức chiến đấu ngoan cường bảo vệ từng tất đất của dân tộc Việt Nam”.

Tình nguyện gia nhập đời làm phim, lại làm phim chiến trường, hơn ai hết, đạo diễn Xuân Phượng dự cảm được bao thiệt thòi quyền lợi, bao hi sinh gian khổ, bao gánh nặng gia đình với ba đứa con thơ dại… Quyết định dấn thân ấy cũng là vẻ đẹp chung của cả một thế hệ: “Mưa bom, bão đạn, lòng thanh thản/ Nhạt muối, vơi cơm, miệng vẫn cười” (Tố Hữu).

Cảm giác tác giả “Chân cứng đá mềm” luôn trong trạng thái của một người mắc nợ: nợ Tổ quốc, nợ đồng đội, nợ bao bạn bè quốc tế dám bênh vực, cống hiến, hi sinh cho đất nước mình. Cũng vì tâm lí ấy, nhà văn Xuân Phượng - một nhân chứng sống, một người lưu giữ kí ức, đến thời điểm thích hợp sẽ kể lại, phục hiện chân xác quá khứ, lịch sử bản thân, dân tộc. Đó cũng là cách để nhà văn trả nợ, đáp tạ bao bạn bè mà phần đông đã không còn hiện diện trên cõi đời này, đáp tạ Tổ nghiệp đã ưu ái cho mình một cuộc đời rực rỡ.

Bên cạnh hạnh phúc, sự háo hức, nhiệt tình vì được sống một cuộc sống đúng theo mong ước của mình, trong “Chân cứng đá mềm”, không ít lúc ta thấy người trong cuộc cũng mềm chân mỏi chí, “lao đao, choáng váng” khi trực diện bao khó khăn nguy hiểm, bao mất mát tang thương, bao bất như ý của thời chiến lẫn thời bình. Vượt qua bao nghịch cảnh để bước trên con đường mình đã chọn với vẹn nguyên đam mê buổi đầu là tâm thế của người tiên cảm chức phận “một đời gánh nghiệp”. Bao kỷ niệm không thể nào quên, bao khó khăn tưởng chừng bất lực của một nửa thế kỉ làm phim được kể lại là một phần quan trọng làm nên ý nghĩa, hạnh phúc đích thực của đời người - đời văn tác giả.

Gần 300 trang sách, “Chân cứng đá mềm” đưa bạn đọc qua một thời, bắt đầu từ 1967 với bến phà Quán Hàu, khép lại là năm 1979 ở Sài Gòn, từ thời chiến tranh đầy đạn bom chết chóc đến thời hòa bình, thời bao cấp với bao khó khăn, thiếu thốn. Tạo bối cảnh bằng “Thay lời tựa” với ba phiến đoạn “Câu chuyện bắt đầu từ hơn nửa thế kỉ trước”, “Những bước đầu vượt khó”, “Chập chững bộ phim đầu tiên”. Phần chính của cuốn sách xoay quanh bốn đề tài “Lên rừng”, “Xuống biển”, “Bạn bè phương xa”, “Ai bảo đi làm phim là khổ”. Cuối cùng là “Thay lời kết” như vĩ thanh một chặng hành trình.

Tận dụng thế mạnh của nghệ thuật thứ bảy trong ngôn từ và hình ảnh, người viết “Chân cứng đá mềm” bỏ bùa bạn đọc qua lối cận cảnh: Thượng tướng Chu Văn Tấn - Hùm Xám Bắc Sơn rất đỗi đời thường; những chiếc xe ô tô “vừa đi vừa đẩy” có một không hai; những lớp học dưới hầm trú ẩn nhung nhúc đỉa; những gương mặt thầy, bạn năm châu luôn “mang theo mình một mảnh Việt Nam”…

Cách tổ chức cuốn sách khá bắt mắt, lối kể giản dị mà lôi cuốn khiến người đọc dùng dằng, nửa không muốn dừng mạch đọc, nửa muốn gấp sách lại để tự ngẫm, tự vấn, phản tỉnh.

Đọc “Chân cứng đá mềm”, ta có một điểm tựa để thương hiểu, tin yêu, hi vọng, để không rơi vào bi kịch lãng quên. Những người Việt hôm nay và mai sau biết ơn “cuộc dấn thân với bao chuyện vui buồn cay đắng” này, nhờ đó không bị đứt lìa cuống rốn lịch sử thương đau mà đầy kiêu dũng, để mạnh mẽ chạy tiếp sức cùng tác giả trong hành trình đi tìm chân giá trị, ý nghĩa cho bản thân, cộng đồng.

Nguồn: https://nongnghiepmoitruong.vn/